De Haagse mentaliteit verhardt soms om opportunistische redenen maar het Jo Moore effect blijft uit

Het politiek klimaat in de wereld is na de aanslagen van 11 september op New York en Washington drastisch veranderd. De wereldoorlog tegen het terrorisme vertaalt zich niet alleen in bombardementen op doelen in Afghanistan. Er is ook een algehele verharding van de mentaliteit voelbaar. Ook, lijkt het, op het micro-niveau van de Nederlandse politiek.

De dreiging van het terrorisme heeft de weg vrijgemaakt voor een strengheidsoffensief. Opmerkelijk is wellicht dat niet zozeer de uitvoerende macht, de regering, alswel de Tweede Kamer, de medewetgever en controleur, hierbij voorop loopt. Na 11 september zijn, om maar een greep te doen, zaken als een identificatieplicht, bredere bevoegdheden voor opsporingsdiensten, uitbreiding van die diensten alsmede verscherping van de controles op Schiphol (de Europese `buitengrens') meer dan bespreekbaar geworden.

Het gaat abstract gesproken om een inperking van burgerrechten en vrijheden ten gunste van een, mogelijk, effectievere bestrijding van terreur. Toen een van terrorisme verdachte Algerijn, die eerder in Rotterdam was gearresteerd, wegens gebrek aan bewijs op vrije voeten kwam vorige week, werd dit van alle kanten veroordeeld. Aanvankelijk dreigde het parlement afgelopen week in spoeddebat over deze kwestie bijeen te komen, inmiddels is afgesproken dat de zaak in een overleg zal worden afgedaan.

Maar de veranderende mentaliteit weerspiegelt zich ook in het geharnaste optreden tegen nietsvermoedende burgers, onlangs van speciale terreureenheden bij tunnels in de buurt van Amsterdam, die volgens een anonieme brief het doelwit zouden zijn van aanslagen. Achteraf was de algemene atmosfeer dat mensen niet zo kleinzerig moesten doen, in het licht van de terreurbestrijding. En een journaliste van een actualiteitenprogramma die ten onrechte van haar bed werd gelicht, nadat zijn gebeld had naar de Binnenlandse Veiligheidsdienst, en een nacht in een cel moest doorbrengen, kreeg een bloemetje mee.

Maar verharding van het politiek klimaat kan natuurlijk ook door bestuurders worden aangegrepen om maatregelen te nemen, die voorheen op te veel tegenstand zouden stuiten. In dit verband zou gewezen kunnen worden op de tijdelijke overheidssteun die deze week in Europees verband zal worden overeengekomen aan luchtvaartmaatschappijen die in de problemen zijn gekomen door het sinds de aanslagen geslonken animo bij het publiek om in een vliegtuig te stappen.

Minister Zalm (Finanaciën) ontkende echter vorige week bij de behandeling van zijn begroting dat dit het geval is, ,,Nederland is van mening dat ervoor moet worden gezorgd dat de huidige problematiek niet wordt aangegrepen om luchtvaarmaatschappijen die sowieso niet in de lucht konden blijven, van staatssteun te voorzien met als argument dat er nu een externe factor is.'' De vraag is nu of deze week landen met luchtvaartmaatschappijen die nog slechter scoren dan KLM, dezelfde mening zijn toegedaan.

Zalm zelf wekte wel de indruk de ,,ontstane politieke situatie'' te gebruiken om een van zijn eigen stokpaardjes te bereiden: de opheffing van het bankgeheim in fiscale kwesties. Als het gaat om het opsporen van ,,crimineel geld'' kan dat bankgeheim reeds worden opgeheven, maar om belastingtechnische redenen dus niet. Zalm wil dat fiscale kwesties ook aanleiding moeten kunnen geven tot het uitwisselen van gegevens. Ook wil hij dat er sancties getroffen worden tegen landen die niet meewerken aan bestrijding van witwaspraktijken. Het opmerkelijke hierbij is dat de Nederlandse minister van Financiën daarbij meer wil dan de Amerikaanse regering. ,,Ik hoop dat de Amerikaanse regering op dit punt (van de sancties, red.) wat pittiger zal zijn dan tot nu toe het geval is'', zei Zalm vorige week in de Kamer.

De `afschuwelijke gebeurtenissen van 11 september' zoals er in vast Haags spraakgebruik verwezen wordt naar de aanslagen, zouden echter op een nog andere wijze kunnen worden gebruikt: het tersluiks nemen van impopulaire maatregelen. Dit zogenoemde Jo Moore-effect is echter niet waargenomen in de Nederlandse context, bezweren Haagse bronnen.

Jo Moore is een topadviseur van de Britse minister van Transport, Stephan Byers, die een uur na de aanslag op een van de torens van het WTC in New York per email aan haar baas meldde dat ,,dit het moment is om slecht nieuws naar buiten te brengen''. Het mailtje lekte uit, veroorzaakte een schandaal, maar Moore zal niet worden ontslagen ,,omdat zij te waardevol is voor het ministerie van Transport''.

Media-adviseur Dig Istha herkent de aanbeveling van Moore ogenblikkelijk. ,,Het gaat om de gouden regels omtrent de timing van bepaalde mededelingen.'' En hij brengt in herinnering hoe Wim Kok eens als vice-premier een bezoek bracht aan vice-president Al Gore in de VS. ,,Het was een prachtige ontvangst op de zonovergoten gazons van het Witte Huis. En Gore had allerlei lovende woorden over het prachtige Nederlandse beleid op milieugebied. Maar er kwam geen letter van in de Nederlandse media. Waarom niet? Omdat het op dat moment Koninginnedag was!''

Een ander voorbeeld van hoe groot nieuws klein nieuws kan verdringen hoorde Istha vorig jaar van Ed Nijpels, de Commissaris der Koningin in Friesland. Deze belegde vorig jaar op 13 mei en grootscheepse persconferentie over het milieu en de Friese meren. ,,Dezelfde dag ontplofte de vuurwerkfabriek in Enschede. Alle camerateams die op weg waren naar Nijpels namen op de snelweg de afslag Enschede en van dat hele Friese onderwerp heeft Nederland nooit meer iets gehoord.''

Hetzelfde geldt in de week van de aanslagen voor het bezoek dat minister Jorritsma (Economische Zaken) in die dagen bracht aan Berlijn met een geheel vrouwelijke Parallelle Economische Missie. Ook van een reünie van D66-bewindspersonen in de Tweede Kamer, om campagnetechnische redenen wellicht interessant, werd in die week niets vernomen. De bijeenkomst was om redenen van piëteit uitgesteld.

De Tweede Kamer spreekt deze week over de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, ook wordt de voortgang besproken van de terrorismebestrijding met onder meer minister-president Kok. Donderdag is een overleg gewijd aan de vrijlating van een Algerijn die in in verband werd gebracht met een terroristische groepering. Verder wordt de begroting van Economische Zaken behandeld.