Wetenschap moet uit de ivoren toren

Wetenschapsjournalistiek op tv beperkt zich tot soundbites en verliest de context uit het oog, vinden critici. Rob van Hattum blikt terug op tien jaar Noorderlicht.

`De VPRO heeft nu, naast geschiedenis, pop en film, met wetenschap een vierde speerpunt'', constateert Rob van Hattum tevreden. Hij was van 1994 tot 1999 eindredacteur van het tv-programma Noorderlicht, dat zijn tienjarig jubileum viert. Dit gaat gepaard met een drastisch uitgebreide site met nieuws, achtergrondinformatie en de mogelijkheid oude afleveringen te bekijken. Noorderlicht organiseert bij Nemo, het Amsterdamse voorlichtingscentrum voor wetenschap en techniek, drie `Backstage'-debatten: na het bekijken van een oude aflevering wordt gediscussieerd over de ontwikkelingen op het behandelde gebied. Samen met NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) en de K.L. Poll-stichting organiseert Noorderlicht bovendien maandelijks een lezing in Paradiso, dit jaar onder het thema `Onoplosbare problemen in de wetenschap'.

Met een verspreiding van Noorderlichtinformatie via radio, tv, internet en het lezingencircuit hopen de makers zoveel mogelijk mensen te bereiken. ,,Daarbij kunnen de verschillende redacties elkaar bevruchten'', stelt Rob van Hattum. ,,Met radio kan je actueler werken, nieuws kan direct in de uitzending. De redacties zijn losstaande units, maar spelen door wat voor een bepaalde redactie interessant wordt geacht. Mijn doel is de muren tussen radio, tv en internet te slechten.'' Resultaat van de gemeenschappelijkheid zijn bovendien de jaarlijkse wetenschapsquizzen voor volwassenen en kinderen.

`De grootste belemmering was altijd het vinden van mensen die goed kunnen vertellen'', blikt Van Hattum terug op het tienjarige programma. ,,Het heeft even geduurd, maar nu zien Nederlandse wetenschappers het belang in van het inzichtelijk uitleggen van moeilijke vraagstukken. Die ivoren toren zie je nauwelijks meer. Maar het blijft natuurlijk moeilijk: een jarenlang onderzoek in 5 à 10 minuten samenvatten.'' Dat sluit aan op wat hoogleraar milieukunde Lucas Reijnders gisteren, op een conferentie van de Stichting Weten, NWO en The British Council, als kritiek op wetenschapsjournalistiek op tv verwoordde: televisie heeft veel impact maar beperkt zich tot soundbites, er is geen plaats voor twijfel en nuance en de vorm overheerst de inhoud.

,,Televisie moet je nu eenmaal documentair vormgeven,'' verklaart Van Hattum. ,,Je kan niet uitsluitend talking heads laten zien. Temeer omdat veel wetenschap zich hoofdzakelijk in computers en laboratoria afspeelt, moet je gaan vormgeven.'' Een ander verwijt geldt het `losstaande' karakter van veel Noorderlicht-afleveringen op televisie; de kijker wordt de wetenschappelijke context onthouden. Dat gold bijvoorbeeld een uitzending met Julian Barbour en zijn theorie dat tijd niet bestaat. Inmiddels is er de Noorderlicht-website om die kritiek te ondervangen.

Van Hattum: ,,Uitgangspunt van de tv-uitzendingen is om de wetenschapper zelf aan het woord te laten. Je kan dan wel de hele wereld afreizen voor hoor en wederhoor, maar dat wordt te duur. Wij toetsen interessante wetenschappers wel degelijk vooraf op hun reputatie, publicaties en reviews. Maar soms lees je een boek waarin een fascinerende, soms omstreden gedachte wordt ontvouwd. Dan vind ik het toch legitiem daar een uitzending aan te wijden.'' Als voorbeeld noemt Van Hattum The Life of the Cosmos van Lee Smolin, die betoogde dat er een systeem van zich almaar voortplantende kosmossen bestaat. Zwarte gaten zouden de kraamkamers van nieuwe kosmossen zijn. Of een uitzending over koloniegedrag van bacteriën, die in staat zouden zijn hun eigen DNA te transformeren. ,,Wetenschap is behalve gevestigde kennis ook visie, ontwikkeling en speculatie; het is spannend op die rand opereren.''

De uitzendtijd van Noorderlicht is tot verdriet van de makers in tien jaar al zes keer verplaatst. Dit seizoen staat het tegenover het 8-uur-Journaal, wat – zeker in deze turbulente tijd – de kijkcijfers geen goed deed: 140 duizend tegenover 200 duizend het vorig seizoen. Het tv-programma, sinds 1995 wekelijks, heeft een redactie van tien mensen, met drie researchers en vijf makers. Dit jaar zijn er 52 uitzendingen, met een aantal herhalingen en meer aankopen veelal van de BBC, waar 300 wetenschapsjournalisten werkzaam zijn. Horizon, met een budget van 180 tot 250 duizend pond per aflevering, is de voornaamste leverancier: programma's gemaakt met veel draaidagen, animatie en special effects, die de VPRO niet zelf kan bekostigen. Het budget bedraagt tachtig duizend gulden per aflevering, inclusief loonkosten. Daar blijft zo'n 50 duizend gulden voor directe programmakosten van over.

Hansje van Etten, eindredacteur sinds 1999: ,,Meestal houden we ons met harde bètawetenschappen bezig. Soms maken we een programma dat afwijkt van het stramien. Op 25 oktober gaat het over het enorme tekort aan talentvolle wetenschappers in Nederland. Maar het kan ook gaan over taal, of psychologische onderwerpen. 29 november hebben we het over de educatieve waarde van kinderspeelgoed. Kan je er inderdaad wat van leren, of kan je net zo goed alleen maar in bomen klimmen? We hadden een veelbesproken uitzending over de pedagoge Judith Rich Harris, die stelde dat het er niet zo veel toe doet wat je ouders bijdragen, maar veel meer tot welke peergroup je behoort. Doordat we vaak op nieuwe ideeën afgaan, belichten we onderwerpen die pas jaren later gemeengoed worden.''

Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat de helft van de Nederlandse tv-kijkers niet is geïnteresseerd in wetenschappelijke informatie. Van Etten: ,,Veel mensen hebben het idee: ojee, wetenschap, wegwezen! Terwijl we ongelofelijk interessante ideeën en gedachten brengen. Het zou mooi zijn als Noorderlicht niet alleen stimulerend werkt voor de geïnteresseerde leek, maar ook boeiend is voor wetenschappers die willen weten wat zich buiten hun vakgebiedje voordoet.''

Evenals de aanwezigen op de NWO-conferentie betreurt Rob van Hattum het nagenoeg ontbreken van wetenschapsjournalistiek bij reguliere nieuws- en actualiteitenprogramma's. Anders dan onderwerpen als sport, kunst of geschiedenis wordt wetenschap volgens hem verwaarloosd, en in het slechtste geval laatdunkend afgedaan. Wetenschappelijke missers in nieuwsrubrieken zijn aan de orde van de dag, meent hij. ,,Ik hoor dat ook uit de wetenschappelijke wereld. Dan komt het Journaal langs om een quote te halen, maar de verslaggever heeft geen idee waar het over gaat. Als er een cultuurzender komt, moet die behalve kunst ook wetenschap bevatten. Ik ben ervoor dat, net als bij kunst, een bepaald percentage van de publieke zendtijd aan wetenschap moet worden besteed.''

Noorderlicht-tv: Ned. 3, elke donderdag 20.00-20.25u. Noorderlicht-radio: Radio 1, elke dinsdag 11.00-12.00u. Website: www.noorderlicht.vpro.nl