Omstreden Balthus geëerd in Venetië

Het Palazzo Grassi in Venetië toont een retrospectief van de Franse schilder Balthus, `de schilder over wie niets bekend is', zoals hij zelf zei.

Geen enkele modegril heeft hem kunnen afbrengen van de lijn die hij had uitgezet. De Franse schilder Balthus heeft altijd alleen maar naar zichzelf geluisterd, en geschilderd zoals hij zelf vond dat het moest. Begin dit jaar is hij overleden, vlak voor zijn 93ste verjaardag. Wie de necrologieën naleest, proeft de verwarring. Wat moet je met een man die, ondanks alle beeldenstormen in de kunst, op een ambachtelijke manier figuratieve schilderijen is blijven maken? Wat moet je met een kunstenaar die graag jonge meisjes met omhoogkruipende rokjes schildert?

Balthus hield wel van dat soort vragen. Hij speelde graag de aristocraat met een vleug mysterie om zich heen. Hij haatte interviews. En zijn meest geciteerde uitspraak is: ,,Balthus is een schilder over wie niets bekend is.'' Nu is er een unieke kans om beter zicht te krijgen op deze eigenzinnige kunstenaar, die in geen enkel vakje past en die op zijn eigen manier de picturale traditie van grote voorgangers als Piero Delle Francesca, Nicolas Poussin en Gustave Courbet heeft voortgezet. Palazzo Grassi in Venetië biedt een retrospectief dat wordt gepresenteerd als de belangrijkste en meest complete tentoonstelling ooit over Balthus. Zijn productie lag niet hoog. Aan sommige schilderijen werkte hij jarenlang. Tentoonstellingsmaker Jean Clair, die Balthus een van de grootste schilders van de 20ste eeuw noemt, schat dat de ongeveer tweehonderd schilderijen en tekeningen in Palazzo Grassi een derde van zijn oeuvre vormen.

De tentoonstelling opent met de tekeningen bij het verhaal over de zwerfkat Mitsou die Balthus maakte toen hij twaalf jaar was. Ze werden gebundeld en van een voorwoord voorzien door de dichter Rainer Maria Rilke, de minnaar van zijn moeder. Ook zijn laatste schilderij is hier te zien, voor het eerst: Jong meisje met de mandoline.

Als je door de zalen loopt, valt op hoe constant Balthus is gebleven. De essentie van zijn persoonlijke stijl vind je al terug in de serie tekeningen die hij midden jaren dertig maakte als illustraties voor Brontë's roman Wuthering Heights. Figuren waarvan de natuurlijke vorm ondergeschikt is gemaakt aan de compositie en die allereerst volumes van kleuren en vormen zijn.

Een belangrijk onderdeel van de expositie zijn de schetsen die hij in de zomer van 1926 maakte van de fresco's van Piero Della Francesca in Arezzo, de 14de-eeuwse schilder die in de klassieke zin van het woord een van zijn belangrijkste leermeesters was. Balthus was niet op zoek naar het nieuwe, maar naar het oude. ,,Balthus koos ervoor zich te meten aan de oude meesters, tegenover de angsten van een neurotische avantgarde, geobsedeerd door de noodzaak van voortdurende verandering,'' schrijft de Engelse beeldhouwer Raymond Mason in de catalogus.

In Venetië is voor het eerst de kleine expositie in de Parijse galerie Pierre gereconstrueerd waarmee Balthus in 1934 een schandaal veroorzaakte. Zes van de zeven schilderijen zijn tijdelijk weer naast elkaar te zien. Het zevende werk kon niet meer worden getraceerd. Het meest opvallende is De gitaarles, een doek dat zo veel opwinding teweegbracht dat Balthus veertig jaar lang tentoonstelling en reproduktie ervan heeft verboden. Het stelt een klassieke pietà voor: een jong meisje ligt, op haar rug, over de knieën van een vrouw, die hard aan haar haar trekt. Het onderlichaam van het meisje is bloot en het heeft de jurk van de vrouw opengetrokken. De gitaar waarop ze les heeft gehad, ligt op de grond, alsof ze zelf het instrument is dat bespeeld wordt. In een nooit uitgegeven brief aan zijn eerste vrouw, schrijft Balthus dat hij uitdrukking wilde geven aan ,,de tragedie en de emotie van een drama van het vlees, (ik wil) met luide stem de onverwoestbare wetten van het instinct afkondigen.''

Ook in veel andere werken sluimert de erotiek. Jonge meisjes die loom op een bank liggen, met daarbij spiegels en katten als symbolen van ontluikende seksualiteit. ,,Ik begrijp echt niet waarom mensen dit als schilderijen van Lolita's zien,'' aldus Balthus in 1996 tegen The New York Times. ,,Mijn kleine model is voor mij absoluut onaantastbaar. Een Amerikaanse journalist zei dat hij mijn werk pornografisch vond. Wat betekent dat? Alles is nu pornografisch. Advertenties zijn pornografisch. Je ziet een jonge vrouw die een schoonheidsprodukt gebruikt die eruit ziet alsof ze een orgasme krijgt. Ik heb nooit iets pornografisch gemaakt. Behalve dan misschien De gitaarles.'' In een ander interview zei hij: ,,Het probleem zit hem in de verlangens en interesses van de kijker, en dat zijn niet de mijne.'' Voor hem waren de jonge meisjes symbool van puurheid en tijdloosheid.

Balthus groeide op in een kosmopolitisch milieu vol kunstenaars, woonde in de jaren vijftig in een kasteel in Midden-Frankrijk, leefde van 1961 tot 1976 als directeur van de Franse Academie in Rotterdam en eindigde zijn leven in een gigantisch 18de-eeuws chalet in Rossinière, in de Zwitserse Alpen. Een Filippijnse butler in livrei ontving de gasten, en wat later ruiste dan zijn Japanse vrouw Setzuku in kimono de kamer binnen.

Heel zijn leven speelde Balthus de eigenzinnige aristocraat. Maar was hij het ook echt? Hij is geboren als Balthasar Klossowski, zoon van twee schilders van Poolse afkomst. Maar op een gegeven moment voert hij ook de naam Graaf van Rola. Een verzinsel, zeggen de meeste critici. Op de prachtige tentoonstelling in Palazzo Grassi wordt deze vraag niet aan de orde gesteld. Een beetje mysterie moet er blijven.

Palazzo Grasso, halte San Samuele, Venetië. T/m 6 jan. Dagelijks 10-19u. Inl.: 0039-199.139139. Catalogus € 46,50 .