`Geen idee wat we moeten doen'

In zijn laatste dagen als NAVO-ambassadeur was Niek Biegman nauw betrokken bij de reactie op de aanslagen in Amerika en de toepassing van het `fameuze' artikel 5. ,,Als ik politicus was, zou ik nu vrij verward zijn'', zegt de vorige week gepensioneerde topdiplomaat en arabist over de `wereldwanorde'.

Dr. Niek Biegman (65) ligt met zijn schoenen uit gestrekt op de bank in zijn Amsterdamse grachtenwoning, z'n handen onder het hoofd gevouwen. ,,Iedereen is in verwarring na 11 september. U denkt toch niet dat ik het allemaal op een rijtje heb?'', zegt hij onderkoeld.

Biegman was tot zijn pensionering vorige week Nederlands meest ervaren topdiplomaat, eerst ambassadeur bij de Verenigde Naties en vervolgens bij de NAVO. In zijn laatste dagen bij de NAVO was hij betrokken bij de internationale reactie op de aanslagen in de Verenigde Staten. Op 12 september oordeelde hij met zijn NAVO-collega's dat de aanval op Amerika als een aanval op de hele NAVO kon worden beschouwd en dat de gezamenlijke verdedigingsclausule, artikel 5, van kracht kon worden. Voor het eerst in het 52-jarig bestaan van de NAVO. Biegmans poging om de tekst nog ,,wat bij te slijpen'' haalde het niet. ,,Het werd er een beetje doorgejast, maar het moest ook snel'', zegt hij.

Tijdens een afscheidspartij vorige week onderstreepten de feestgangers zijn veelzijdigheid: arabist, oud-ambassadeur in Egypte, ex-vice-voorzitter van de VN-bevolkingsconferentie in 1994 in Kairo, goodwill ambassadeur bij het United Nations Population Fund, fotograaf en echtgenoot van de Kroatische Mira, wat hem extra betrokken maakte bij de oorlog in ex-Joegoslavië. De feestgangers bezongen ook zijn onverstoorbaarheid. Een jonge diplomaat verhaalde hoe hij met de NAVO-ambassadeur achterop de motor door Port-au-Prince scheurde tijdens een fotoreportage in Haïti en de oudejaarsnacht van 1998 noodgedwongen doorbracht boven een bordeel. Hij overhandigde Biegman als symbolisch afscheidscadeau een pakje condooms: voorzitter Biegman stuitte tijdens een overleg met 180 landen voor de VN-bevolkingsconferentie van 1994 op verzet van de vertegenwoordiger van het Vaticaan, die tegen condooms was omdat ze onder meer ,,niet handig waren''. Biegman antwoordde de pauselijke VN-gezant droogjes: ,,Ik herinner me nog dat die dingen heel makkelijk zijn in het gebruik.'' De zaal lag plat, weg was het verzet.

Deze middag klinkt vooral bezorgdheid door. Biegman heeft de grammofoon met Turkse muziek uitgezet.

Hoe ziet de wereld eruit sinds 11 september?

,,Voorheen hadden we te maken met staten, het bevolkingsvraagstuk, het milieuprobleem en andere gedefinieerde problemen. Daar is nu volstrekte kwetsbaarheid van iedereen bijgekomen. We hebben jarenlang gepraat over de mogelijkheid dat dit zou gebeuren, over zogeheten asymmetrische conflicten. Nu is het zover: daar zitten we dan met onze prachtige strijdmacht, marine, luchtmacht, tanks en de hele bliksemse boel. Er lopen rancuneuze figuren rond, kleine groepjes, die ons of onze wereld kapot willen maken op manieren die we niet goed kunnen voorzien. In de Koude Oorlog zagen we wanneer er een opbouw was van troepen in Oost-Europa, en wisten we ongeveer wat we daartegen moesten doen. Maar nu hebben we geen idee.''

De CIA had het probleem eerder moeten onderkennen en moeten infiltreren in deze wereld.

Aarzelend: ,,Ja, misschien is dat verwijtbaar. Maar iedere gefrustreerde zelfmoordenaar kan een middel verzinnen om ons schade te berokkenen. Als hij daar een paar jaar tegenaan gooit, met een klein groepje, is dat niet zo gemakkelijk te infiltreren. Weten wij veel of er nog meer netwerken zijn zoals Al-Qaeda van Bin Laden? We moeten er rekening mee houden dat dat zo is: er lopen zes miljard mensen op de wereld rond, nou, als daar een paar honderd idioten tussen zitten. Als ik politicus was, zou ik nu vrij verward zijn en totaal niet weten hoe ik dit probleem moet aanpakken. Als Westerse leiders nu de indruk wekken dat zij dit zaakje wel in de hand hebben, lijkt me dat niet 100 procent geloofwaardig.''

Is er nog sprake van een wereldorde?

,,Eerder een wereldwanorde.''

Worden de verhoudingen tussen grote landen anders?

,,Die zijn al anders. Alleen het feit dat Amerika zoveel mogelijk andere staten nodig heeft in de coalitie is nieuw. De VS waren altijd al afhankelijk van anderen in wereld. Maar deze regering en de Amerikaanse elite hadden daar niet altijd voldoende besef van. Ze hebben jarenlang hun contributie aan de VN niet betaald, omdat ze zeiden: ach god, die VN, wat moeten we daarmee? Ze stonden enigszins tegenover de rest van de wereld. Daarom is het heel bijzonder dat nu dat fameuze artikel 5 van de NAVO van kracht is geworden. Een artikel dat nota bene is geschreven met de bedoeling dat de Amerikanen de Europeanen zouden helpen tegen de Sovjet-Unie indertijd. Op basis van dat artikel moeten de Europeanen nu de Amerikanen helpen. De omgekeerde wereld. Volstrekt nieuw.''

Wie heeft bedacht artikel 5 toe te passen?

,,NAVO-secretaris-generaal Robertson en zijn medewerkers. Zij hebben een conceptverklaring opgesteld. De Amerikanen vonden het een goed idee. Dit was de juiste geste die de NAVO kon doen: één dag na de aanslagen kregen de Amerikanen het gevoel dat hun vrienden achter hen stonden.''

Schrok u toen u in de Noord-Atlantische raad van NAVO-ambassadeurs ineens de conceptverklaring over artikel 5 onder ogen kreeg?

,,Helemaal niet. Het was geen vreemde gedachte van Robertson.''

Maar u wilde toch met minister van Buitenlandse Zaken Van Aartsen overleggen, die op zijn beurt weer overlegde met premier Kok.

,,Eén van mijn mensen is uit de raad gegaan en heeft de tekst doorgesproken met een medewerker van de minister. Later is er een instructie van de minister gekomen.''

Die instructie luidde volgens NAVO-bronnen: kunnen we niet de woordjes `equivalent van' invoegen voor de term artikel 5-actie?

,,Inderdaad, maar het was geen absolute voorwaarde om akkoord te gaan.''

Wat maakt het nu uit of je de aanval als een artikel 5-actie of als een `equivalent van' een artikel 5-actie beschouwt?

Berustend: ,,Ja, dat maakt natuurlijk niet veel uit. Wij hadden het gevoel dat een terroristische aanval op basis van het NAVO-verdrag niet precies hetzelfde was als een aanval van de Sovjet-Unie destijds.''

U zegt net zelf dat de aanslagen ieders totale kwetsbaarheid bewezen hebben. Maar Nederland ging een dag later muggenziften over de toevoeging `equivalent van'.

Hij gooit zijn hoofd naar achteren, zwijgt secondenlang en begint dan te schateren: ,,Meneer, meneer...Dit gaat me iets te ver. Men voelde zich alleen een beetje overvallen door die verklaring. Er was weinig tijd. De ontwerpverklaring werd om drie uur 's middags rondgedeeld en moest om zes uur worden aangenomen.''

Bestond bij de regering het besef: totale kwetsbaarheid is aangebroken, we moeten nu volop achter Amerika staan?

,,Dat besef was er wel degelijk. Alleen: men vond dat die verklaring beter geformuleerd kon worden. Door aan te geven dat artikel 5 hier niet voor geschreven was, maar toch kon worden toegepast.''

U heeft dat aan Robertson voorgelegd?

,,Ja. Robertson was er niet gecharmeerd van. Ook omdat alle andere landen het al eens waren met de verklaring. Ik heb dit laten weten aan de minister en die zei toen: okay, dan gaan we zo akkoord. Van Aartsen heeft mij alleen nog gevraagd: stipuleer nog even dat er normaal geconsulteerd wordt als hieruit actie voortkomt in NAVO-verband. Daarin kreeg ik steun van de Belg en Luxemburger.''

Waar getuigde deze Nederlandse houding van?

,,Van een neiging die Nederland vaker heeft: precisie. Een bijna juridische benadering.''

Kon de Amerikaanse NAVO-ambassadeur dat waarderen?

Zuchtend: ,,Hij zei alleen dat hij het een verzwakking van de tekst vond en daar was hij uiteraard niet gelukkig mee. Maar hij heeft niet geklaagd. Er is geen Amerikaan die twijfelt aan onze loyaliteit als bondgenoot. Nederland is ook gewoon aan boord van de coalitie, zoals de hele NAVO.''

In Kosovo streed Nederland mee vooraan. Nu staat Nederland voorlopig langs de lijn.

,,Kosovo was heel iets anders. De Amerikanen en de Britten werken nu met kruisraketten. Die hebben wij niet. Misschien vragen ze ons straks iets anders. De Amerikanen gaan niet de hele NAVO gebruiken, want dan moeten ze met achttien andere landen overleggen. Als je iets in het geheim wil doen, pik je er één, twee of drie bondgenoten uit.''

Wat vindt u van het Amerikaanse optreden tot nu toe?

,,Goed. Ik vreesde dat ze veel eerder een dreun zouden uitdelen. Rechtstreeks. Wham! Een menselijke neiging. Zo'n klap als in New York en Washington schreeuwt om wraak. Als je die wraak dan weken weet uit te stellen, is dat een teken van grote wijsheid.''

Wat verwacht u van de militaire operatie?

,,Ik hoop dat het Talibaan-regime in elkaar klapt. Dan zijn we een stuk verder. Impliciet is dat natuurlijk het doel van deze operatie.''

Kan Bin Laden gepakt worden?

,,Ik weet het niet. We proberen al sinds 1995 Karadzic te pakken in het oosten van Bosnië waar duizenden NAVO-militairen overal in en uit kunnen lopen. En we hebben hem nog steeds niet. De Amerikanen willen nu meer risico's nemen voor het pakken van Bin Laden. Als ze maar weten waar-ie zit. Overigens kan het best zo zijn dat wanneer je Bin Laden of de Talibaan elimineert, Al-Qaeda blijft bestaan. Voordat je dat netwerk hebt geïnfiltreerd en opgerold, ben je jaren verder.''

Begrijpt u dat moslims in landen als Egypte en Saoedi-Arabië gereserveerd reageren op het Amerikaans-Britse militaire optreden?

,,Natuurlijk. Niet alle Egyptenaren of Saoedi's hebben dezelfde gutfeeling als wij, wanneer er een vliegtuig tegen het World Trade Center aanvliegt. Wij horen bij die Amerikaanse-Westerse wereld. Het is een aanval op ons, evengoed als op de Amerikanen. Toen ik ambassadeur in Egypte was van 1984 tot 1988, was men erg close met de Amerikanen en was het moslimfundamentalisme niet zo duidelijk aanwezig. De grote massa is overigens nog steeds niet fundamentalistisch ingesteld.''

In hoeverre moet het Westen bij het huidige optreden rekening houden met de gevoeligheden in de Arabische wereld?

,,Daar moeten we natuurlijk rekening mee houden. We moeten ons uiterste best doen om te zorgen dat er niet te veel civiele slachtoffers vallen. Als we het terrorisme op de lange termijn willen tegengaan, moeten we de kweekvijvers van frustraties en sympathie voor terrorisme dempen. Dat betreft niet eens terroristen zelf, maar mensen die daar toch iets in zien.''

Hoe doe je dat?

,,Door eindelijk een einde te maken aan de bezetting van de Palestijnse gebieden. Er is een situatie van enorm onrecht in Palestina en de VS stellen zich op aan de kant van de sterkste. Ja, dan los je niks op.''

Amerika moet zijn Midden-Oostenbeleid aanpassen?

,,Ja, en je ziet het komen: sinds 11 september spreekt Bush ineens over een Palestijnse staat. Ik herinner me nog onze bezetting die vijf jaar heeft geduurd. Ik was negen toen die afliep. Er is daardoor in Nederland nog steeds een rancune tegen de Duitsers. De Palestijnen worden al bezet sinds 1967. Ik heb dat van dichtbij gezien vanuit Egypte. In Nederland is er nog steeds geen legitimatieplicht, en dat gaat terug tot de bezetting. In de Palestijnse gebieden worden mensen gekoeioneerd en moeten ze vele keren per dag hun Ausweis tonen. Dit kweekt diepe gevoelens van frustratie en vernedering. Jegens Israël, en jegens al degenen die als bondgenoten worden gezien, met name de Amerikanen. Dat wil niet zeggen dat iedereen daar terrorist van wordt. Maar er zijn waarschijnlijk nu al honderden of duizenden mensen die zo diep gefrustreerd zijn dat ze daar niet meer bovenuit komen en voor de rest van hun leven terrorist zijn of dat alsnog kunnen worden.''

Is dit de hoofdoorzaak?

,,Het is een oorzaak, een samenbindend element. Er zijn vrijwel geen moslimextremisten die zich niet baseren op de strijd tegen de Israëlische bezetting. De Amerikaanse militaire aanwezigheid in Saoedi-Arabië roept eveneens negatieve gevoelens op.''

En de islam zelf?

,,Je kunt niet spreken van dé islam. Er zijn zoveel islams, we kunnen niet generaliseren. Er zijn zoveel moslims die geen belangstelling voor politiek hebben. We kunnen ook niet zeggen dat dé islam gewelddadig is, net zo min als we kunnen zeggen dat het christendom gewelddadig is omdat de katholieken en de protestanten met elkaar overhoop liggen in Noord-Ierland. De islam is een hele nette godsdienst.''

Is er niet een interpretatie van de islam mogelijk waarbij het Westen als machtig, overheersend en ongelovig wordt gezien?

,,Er zijn natuurlijk groeperingen van zwarte-kousenmoslims, die zich bedreigd voelen door het Westen, door het feit dat hun kinderen jeans dragen, Coca-Cola drinken en niet zoveel belangstelling hebben voor de oude waarden. En die zien de satan, de duivel, als verleider en schrijven dat toe aan de invloed van Amerika. Maar ik geloof niet in een botsing tussen de islam en het Westen. Zolang wij de moslims niet op één hoop gooien, komen ze ook niet op één hoop terecht.''

Amerika wordt vaak afgeschilderd als een dominante supermacht.

,,Amerika is gewoon groot en sterk, daar kunnen ze niks aan doen.''

Loopt West-Europa of Nederland nu gevaar voor meer terrorisme?

,,Misschien, maar in veel mindere mate. Er is in de moslimextremistische wereld geen anti-Hollandisme, geen anti-Germanisme. Er is anti-Amerikanisme. We moeten wel waakzamer worden op vliegvelden, in havens en op andere plaatsen.''

Premier Kok zei na de aanslagen dat Nederland niet `in oorlog' was maar een paar dagen later noemde hij de aanslagen toch een `oorlogsverklaring'.

,,Kok staat van nature niet te juichen wanneer er gebombardeerd wordt. Dat vind ik respectabel. En dat is in Nederland tamelijk verbreid. Er was geen land waar zoveel kritiek was op de Kosovo-campagne. Nederland is van huis uit niet zo oorlogszuchtig. Wij zijn altijd kooplieden en dominees geweest, meer dan militairen.''

En vluchters in Srebrenica.

,,Nee, we zijn niet gevlucht, we zijn onder de voet gelopen.''

Nederland is daar gevlucht in opdracht van bewindslieden en heeft geen vinger uitgestoken naar één moslim. U was in 1995 VN-ambassadeur. Kunt u het tegendeel aantonen?

,,Welk land zou het anders hebben gedaan? Nederland kon geen moslims redden met 250 weerbare mannen, met een tekort aan praktisch alles tegenover een overmacht aan tanks aan Servische kant.''

Nederland heeft voor zichzelf gekozen.

,,Nederland had geen andere keuze. We konden niets relevants doen. Alle moslimstrijders waren zelf gevlucht. Er was geen moslim meer met een wapen in zijn poten. Moesten daarom 250 Nederlandse soldaatjes hun leven gaan wagen? Om een goeie indruk te maken?''

Nederland draagt geen schuld aan de val van Srebrenica en de daaropvolgende dood van achtduizend moslims?

,,Nee. Nederland is door de historie in een situatie gekomen waar totaal geen eer aan te behalen viel. Helaas. De les van Srebrenica is voorkomen dat we ooit nog in zo'n situatie belanden.''

Er is het bekende voorbeeld van de VN-moslimtolk van de Nederlanders, die vergeefs smeekte zijn familie te redden. Al had Nederland maar een paar moslims gered.

,,Dat was beter geweest, inderdaad. Op een paar details hadden we misschien betere beslissingen kunnen nemen. Misschien die familie van die tolk. Je had Karremans niet voor de buis moeten zetten, die jongens in Zagreb geen polonaise moeten laten dansen voor het oog van de camera's, geen fotorolletjes moeten wegmaken. Lulligheden in de afwerking.''

Achtduizend dode moslims zijn geen details.

,,We konden aan de hoofdzaak niets doen. Wij wisten niet, en daarin zijn we naïef geweest, dat die achtduizend moslims zouden worden vermoord. Maar ik heb nooit van iemand gehoord wat we dan hadden moeten doen. Misschien hadden we internationaal meer lawaai kunnen maken.''

Al had Nederland maar één mensenleven gered.

,,Goed, dat is het geval van die tolk. Maar we hadden natuurlijk niets te vertellen. Het is een zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis. Ik heb geleden in New York onder die hele ellende in Bosnië. Verschrikkelijk. Omdat ik zag hoe dat onder de voet gelopen werd door de Serviërs, zonder dat iemand er iets aan deed.''

Uw vrouw is Kroatische. Hoezeer maakte u dat extra betrokken bij de oorlog in ex-Joegoslavië?

,,Ik was sinds 1956 elk jaar in dat land geweest. Verwoeste plekken kende ik goed.''

Voor u is Miloševic altijd de boosdoener geweest?

,,Natuurlijk. Al in 1991. Hij was de aanstichter. Ik haat Miloševic, mag ik wel zeggen. Vooral omdat hij een einde gemaakt heeft aan Joegoslavië, een aardig gevarieerd land waar ik zeer op gesteld was.''

Kon u die haat scheiden van uw professionaliteit als diplomaat?

Lachend: ,,Dat hoefde niet, want Nederland was ook anti-Miloševic. Mijn eerste daad bij de VN in 1992 was vóórstemmen bij de verwijdering van Joegoslavië onder Miloševic uit de Algemene Vergadering, en dat heb ik met plezier gedaan. Het is een prettig gevoel dat hij nu in Den Haag zit.''

Wat stelt Nederland internationaal voor?

,,Niemand heeft ons echt nodig. Maar het kan zijn dat de wereld een tikje beter draait met Nederland. We kunnen een tendens versterken, zoals in Kosovo door vast te houden aan de luchtcampagne. We kunnen geen macht uitoefenen, wel invloed. U moet de macht van de diplomatie niet overschatten. We kunnen niet zo veel internationaal. Tenzij je president van de VS bent, maar zelfs dan: dan knallen er ineens twee vliegtuigen tegen je torens aan...''