Een dreun die lang zal naklinken

De klap van de terroristische aanslagen vorige maand in de Verenigde Staten, en het Amerikaanse antwoord erop, weerklinkt in geen enkele bedrijfstak zo hevig als in de reis- en toerismebranche. Wereldwijd is deze sector zwaar getroffen en zijn de vooruitzichten voor de korte termijn overwegend somber. Een rondgang.

Van de Spaanse costa's tot de Schotse golflinks, via de prestigieuze hotels in Berlijn naar de congressen in Boedapest. In Europa en elders ter wereld ondergaat de toerisme- en reisbranche de effecten van de angst en onzekerheid die de aanslagen van 11 september in de Verenigde Staten teweeg hebben gebracht.

,,Wij voelen het zand bewegen onder onze voeten'', zegt Bernard Murphy, manager van Gleneagles, een luxe hotel in de Schotse Highlands dat golf- en jachtvakanties verzorgt en waar juist september en oktober de belangrijkste maanden zijn. Het resort, een mekka voor vermogende en niet meer zo piepjonge Amerikanen, probeert met voordelige tarieven het tij te keren, al weigert Murphy mee te doen aan ,,een dolle prijzenrace''.

Niet alleen het toerisme neemt af, ook zakenreizen en congressen ondervinden de gevolgen van `11 september'. Het lijkt evenmin tijd voor uitbreidingsplannen. Marriott International, de grootste hotelier in de VS, liet deze week weten de bouw van vijfduizend nieuwe hotelkamers te hebben uitgesteld. ,,Dit is een lastige tijd om hotels te ontwikkelen'', zei financieel topman Arne Sorenson tegen het financiële persbureau Bloomberg.

In een toeristische én zakelijke bestemming bij uitstek, Zwitserland, fungeerden de aanslagen in de VS voor de met schulden overladen nationale luchtvaartmaatschappij Swissair als een genadeklap. Twee dagen lang stond de Swissair-vloot aan de grond; het vluchtschema is daarna slechts ten dele overgenomen door de voormalige dochtermaatschappij Crossair. De schade, ook aan de reputatie van Zwitserland is groot, zeggen deskundigen. Hotel Baur au Lac, met uitzicht op het meer van Zürich en kamers van bijna duizend gulden per nacht, was vorig jaar afgeladen vol. Nu staat de helft van de 126 kamers leeg bij gebrek aan Amerikaanse gasten.

In Amerika wordt langzaamaan weer meer gevlogen, met name door zakenreizigers, maar de verhoogde beveiliging op vliegvelden, en het verminderde aantal vluchten zorgt voor lange wachttijden voor de balies en de gates. Snel inchecken is er niet meer bij. Gemiddeld staat een passagier dertig tot veertig minuten in de rij voor de metaal detector en de X-ray. ,,We moeten ervoor zorgen dat reizigers niet meer tijd kwijt zijn op de grond dan in de lucht'', aldus een woordvoerder van United Airlines.

Reisagenten zien momenteel een kwart minder passagiers dan normaal en hebben hun eigen commissies verhoogd om zelf niet ten onder te gaan. De vluchten zitten echter vol, omdat ook het aantal vluchten is teruggebracht. De prijzen zijn fors gedaald. Wie eind november een weekje aan het strand wil liggen in Cancún, Mexico betaalt maar 280 dollar. Business Class-stoelen naar Europa die vroeger 6.000 dollar kostten, gaan nu weg voor 4.000 dollar. Grote bedrijven, die 20 procent minder reizen boeken dan normaal, zijn kritischer geworden op zakenvluchten. Goedkope alternatieven zoals de trein, of videoconferenties, winnen terrein.

Bij Amerikaanse toeristen zit de schrik er nog goed in. Volgens een enquête van de brancheorganisatie Travel Business Roundtable heeft een kwart van alle ondervraagden zijn geboekte reizen afgelast. Een derde verwacht dat het nog zeker een half jaar duurt voordat ze met een gerust hart een vlucht boeken. Liefst 79 procent zei nog een terreuraanslag te verwachten in de VS.

In geen tien jaar hebben zoveel hotelkamers in de VS leeggestaan, heeft Ernst & Young becijferd. De bezettingsgraad voor 2001 was berekend op 63,7 procent, maar komt door de huidige crisis uit op 60,5 procent – een procent minder dan tijdens de Golfoorlog. Honderden congressen in congressteden als Houston, Las Vegas en Los Angeles zijn afgelast of uitgesteld.

New York, de restaurantstad van Amerika, worstelt met een gebrek aan kapitaalkrachtige eters. Veel restaurants in het hoge segment hebben hun omzet zien dalen tot 50 procent. Dat zie je terug aan tafel, waar al te decadente gerechten – zoals ingevlogen foie gras, verse talbot, en exotische sushi – van de kaart zijn verdwenen.

Maar het zijn niet alleen de Amerikanen die thuisblijven. Een telefonische peiling van de Nihon Keizai Shinbun deze week onthulde dat een kwart van de Japanse bevolking van plan is te bezuinigen op reizen en andere vrijetijdsbesteding. Een andere enquête toont dat 78 procent van de Japanners de VS voorlopig zal mijden. Gouverneur Benjamin Cayetano van Hawaii vloog woensdag naar Tokio om tijdens een persconferentie de Japanners te smeken alsjeblieft naar Hawaii te blijven komen.

Van vijfsterrenhotels en Londense musicaltheaters tot de nederigste taxichauffeur klinkt het eendrachtig: ,,Wij missen de Amerikaanse toerist''. De vier miljoen Amerikanen die jaarlijks het Verenigd Koninkrijk bezoeken zijn de belangrijkste groep buitenlandse toeristen. Top-attracties als de Tower of Londen en Edinburgh Castle noteren sinds een maand 30 procent minder bezoekers. In Stratford-upon-Avon heeft 40 procent van de Amerikaanse groepen zijn bezoek aan het Royal Shakespeare-theater afgezegd.

In het Verenigd Koninkrijk is het toerisme over de hele linie sinds 11 september verder ingezakt. Dat kost in de laatste drie maanden van dit jaar een miljard pond (3,5 miljard gulden) aan omzet, voorspelde deze week de British Tourist Authority. De hotelier, museumexploitant of het natuurpark dat na zes maanden mond- en klauwzeermalaise groggy begon op te krabbelen, kan een mooi herfstkwartaal wel vergeten. Vóór de MKZ-crisis was de toeristenmarkt 64 miljard pond waard, met inbegrip van Britten die in eigen land op vakantie gaan. Het veevirus drukte de omzet met 12 procent. De `terreurcrisis' maakt er een duikvlucht van.

Frankrijk, met jaarlijks 73 miljoen bezoekers 's werelds belangrijkste vakantieland, kampt ook met de gevolgen van de aanslagen in Amerika. Het aantal reserveringen, vooral door Amerikanen, is met 30 tot 40 procent afgenomen. Deze afname doet zich vooral voelen in de duurdere hotels in Parijs en aan de Côte d'Azur, zoals staatssecretaris van Toerisme Michelle Demessine deze week vaststelde. Zij noemde de situatie ,,zorgelijk'' maar ook ,,verwarrend'', omdat het aantal reserveringen door Fransen voor bestemmingen in eigen land auto, toeneemt.

Fransen zelf boeken ook minder buitenlandse reizen, vooral naar Amerika en naar de Arabische landen. Er zijn 56 procent meer annuleringen op bestemmingen als Amerika, Egypte, Marokko, Tunesië en Turkije dan in dezelfde periode vorig jaar. Dat er 18 procent meer reserveringen zijn op andere, nabije bestemmingen biedt reisorganisaties als Club Med geen soelaas. Deze bedrijven hebben de afgelopen jaren juist veel geïnvesteerd in de ,,Mahgreb'', de Arabische landen.

In Turkije hebben de aanslagen de reisbranche als een mokerslag getroffen. Direct erna annuleerde meer dan de helft van de die week verwachte Nederlandse toeristen hun reis naar Antalya, zo weet een gids in de kustplaats. Inmiddels is de toeristenstroom weer enigszins weer op gang gekomen. Reisorganisaties hebben de prijzen van arrangementen naar Turkije drastisch verlaagd. Voor de Turkse regering zijn de aanslagen een fikse tegenslag. Na de drastische depreciatie van de Turkse lira in februari, stortte de economie van het land in. Toerisme – door de geldontwaarding werd Turkije stukken goedkoper – werd algemeen gezien als een van de locomotieven die Turkije uit het economische moeras moest trekken.

Spanje heeft de afgelopen maand een daling van 30 procent gezien van het aantal hotelboekingen. De reserveringen voor vluchten daalden tot 30 procent. Vooral de duurdere hotels en de zakelijke boekingen lijken te lijden onder de huidige omstandigheden. Spanje geldt na de Verenigde Staten en Frankrijk als 's werelds derde toeristische bestemming.

Directeur Hugo Slimbrouck van Meeting in Brugge (een publiek-private congressenorganisator in België) kreeg er wegens de gebeurtenissen op 11 september zelfs nog klandizie bij. Een internationaal symposium van de farmaceutische industrie werd om veiligheidsredenen van de Tunesische hoofdstad Tunis verplaatst naar Brugge. In Brussel, dat als centrum van Europese organisaties veel congressen en bijeenkomsten onderdak biedt, heeft men dezelfde ervaring.

Volgens cijfers van de organisatie Horeca-Brussel lag de bezettingsgraad van zestig belangrijke hotels in de Belgische hoofdstad afgelopen september slechts enkele procenten lager dan in dezelfde maand van vorig jaar. Volgens de Brugse congresorganisator Slimbrouck is wel te merken dat Amerikanen minder reizen.

De reisbranche in Duitsland verwacht geen grote gevolgen van de aanval op Afghanistan. In de eerste weken na de aanslagen maakten de reisondernemingen melding van omzetdalingen tot 10 procent. Populaire vakantiebestemmingen als Turkije hebben in de afgelopen vier weken nauwelijks onder de internationale crisis geleden. Thomas Cook constateerde wel minder animo voor reizen naar Egypte en Tunesië en meer interesse voor Spanje.

De grote Duitse hotels leiden wel onder de internationale crisis. Hotelverband Deutschland, dat achthonderd hotels vertegenwoordigt, meldde een omzetdaling van tussen 10 en 15 procent in de maanden september en oktober. Alleen al in de eerste week na de aanslagen werd de verliespost voor de hele branche op 50 miljoen mark geschat. Met name de boekingen uit de Verenigde Staten namen sterk af. Daarnaast worden veel internationale conferenties geannuleerd of verschoven en worden feesten en partijen afgelast. In Berlijn bijvoorbeeld meldden de tophotels als Adlon, Four Seasons en Intercontinental omzetdalingen van rond de 10 procent.

Ook in Hongarije regent het afzeggingen. Boedapest is een geliefd centrum voor conferentie en internationale bijeenkomsten. De hotels in de Hongaarse hoofdstad hebben tot nog toe ten minste tien miljoen euro (22 miljoen gulden) verlies geleden. Tot het einde van het jaar zal dat bedrag zeker verdubbeld zijn. Nationale Nederlanden zou een grote personeelsbijeenkomst houden aan het Balatonmeer, maar die gaat niet door omdat het management niet naar Hongarije wilde vliegen.

Japan Airlines verwacht een halvering van het bedrijfsresultaat dit jaar. Het aantal passagiers is in september met 18 procent gedaald. De tweede luchtvaartmaatschappij, All Nippon Airways (ANA), doet het iets beter omdat, 60 procent van de vluchten binnenslands is en die zagen juist een stijging van het aantal passagiers in de afgelopen maand met 2 procent.Japan Travel Bureau (JTB), het grootste reisbureau in het land, zag een stijging van het aantal boekingen voor binnenlandse vakanties in november met 17 procent en voor december zelfs met 40 procent. Overigens ziet ook het eiland Okinawa zijn bezoekersaantallen dalen. De reden is simpel: gigantische Amerikaanse bases nemen een kwart van het grondgebied in beslag en zijn natuurlijk een potentieel doelwit voor terroristen. Onderzoek van JTB toonde aan dat 78 procent van Japanners de komende tijd liever niet naar de VS reist, 35 procent vermijdt vooralsnog Europa.

Vooral het Amerikaanse en Japanse toerisme naar China ondervindt invloed van de aanval op het WTC en de nasleep ervan. Het aantal bezoekers uit die landen is in september en oktober al aanzienlijk teruggelopen, maar de grootste terugslag moet waarschijnlijk nog komen. Toeristen die hun reis al geboekt hadden vóór 11 september gaan grotendeels gewoon op reis, maar de Amerikaanse boekingen voor volgend jaar liggen volgens één van de grootste Chinese reisbureaus zo'n dertig procent lager dan gemiddeld in deze tijd van het jaar. Het zakelijke verkeer lijkt minder gevoelig voor de aanslagen: de terugloop in zakelijke bezoekers uit Amerika wordt geschat op zo'n tien procent. Omgekeerd lijkt het Chinese zakelijk verkeer naar Amerika nauwelijks invloed te ondervinden. Ook het Europese toerisme naar China ondervindt vrij weinig hinder van de aanslagen, geschat wordt dat het gaat om een terugloop in reizigers van zo'n vijf à tien procent. Nederlandse reisorganisatoren annuleren combinatiereizen die naast China ook Pakistan aandoen.

De vakantiebranche in Canada, met zijn imago van een veilige reisbestemming, heeft vooral te lijden onder het wegblijven van zijn belangrijkste buitenlandse klantengroep: Amerikanen. Wegens een drastische terugloop van Amerikaanse bezoekers is het toerisme in Canada, dat jaarlijks 40 miljard Canadese dollar (62 miljard gulden) opbrengt, sinds de aanslagen gehalveerd ten opzichte van vorig jaar. De terugloop is duidelijk merkbaar in grensbestemmingen, zoals Niagara Falls (Ontario). De watervallen, een van de topattracties in Noord-Amerika, alsmede het Niagara Casino, liggen er relatief verlaten bij dit najaar. En aan de Canadese westkust, waar resorts rond de Rocky Mountains in deze tijd van het jaar normaal vol met toeristen zitten, is dit jaar het laagseizoen een maand eerder begonnen; het befaamde Banff Springs Hotel staat half leeg. Maar het Canadese wild profiteert deze herfst van het wegblijven van Amerikaanse jagers. Hun blokhutten staan nu veelal leeg.

Ook Nederland merkt dat vakantiegangers massaal thuisblijven. ,,Vooral Amerikanen blijven weg'', vertelt een woordvoerder van Toerisme Recreatie Nederland (TRN). ,,Met alle gevolgen van dien: congressen worden afgezegd, hotels worden minder geboekt en autoverhuurbedrijven zien de omzet ook dalen.'' Exacte cijfers over het ingezakte toerisme heeft TRN nog niet.

TRN heeft onmiddellijk stappen genomen om het toerisme weer op gang te krijgen. ,,In de Europese buurlanden gaan we van start met een imago-campagne. Dat hebben we al eens eerder In Duitsland gedaan en dat werkte goed.'' Vooral Rotterdam als culturele hoofdstad van Europa, Amsterdam en oud-Hollandse steden moeten trekkers zijn.

Schiphol merkt de daling van het aantal passagiers wel degelijk. ,,Vorig jaar telden we 39,6 miljoen reizigers, dit jaar denken we op 38 miljoen uit te komen'', vertelt een woordvoerder.

Toeristen komen niet naar Nederland, maar uit onderzoek van het Algemeen Nederlands Verbond van Reisondernemingen (ANVR) blijkt dat Nederlanders wel duidelijke intenties hebben om naar het buitenland te gaan. Ze laten zich niet afschrikken door terrorisme en economische malaise. De angst om in het vliegtuig te stappen is beperkt, constateren onderzoekers van de reiskoepel. Maar de vliegtochten moeten niet al te lang zijn: verre reizen zijn minder populair dan Europese bestemmingen.

Bijdragen: Steven Adolf (Madrid), Bernard Bouwman (Istanbul), Hans Buddingh' (Brussel), Viktor Frölke (New York), Michel Kerres (Berlijn), Pieter Kottman (Parijs), Frank Kuin (Montréal), Hans van der Lugt (Tokio), Garrie van Pinxteren (Peking), Renée Postma (Boedapest), Hans Steketee (Londen) en Juliette Vasterman (Rotterdam)