De AOW heeft hulp nodig

Hebben ouderen recht op een AOW-uitkering, omdat ze er lang voor hebben betaald? De huidige AOW lijkt onbetaalbaar te worden. Bijt u straks op een houtje?

In 2025 is één op de vijf Nederlanders 65-plusser. Die miljoenen rustgenieters zien graag levenslang hun welvaartsvaste AOW gestort. Gaat dat lukken? `Dat moet', menen ouderen, `Wij hebben decennialang betaald!'

De Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) echter meldde vorig jaar dat een eeuwige AOW slechts lukt via stevige maatregelen. De overheid zou bijvoorbeeld, zo adviseert men, de staatsschuld de komende twintig jaar (nagenoeg) kunnen aflossen om van de rentebesparingen extra AOW en zorg te betalen. Maar ook kan men rijkere 65-plussers fiscaal aan de AOW laten meebetalen. Voorts kan een hogere pensioenleeftijd of een `bewuster beleid van flexibele uittreding voor eigen rekening' helpen.

Ook het Centraal Planbureau riep vorig jaar op tot maatregelen. Het rapport Ageing in the Netherlands adviseert de toekomstige vergrijzingskosten op te vangen via een extra belastingdruk van zo'n 0,7 procent vanaf 2001. Politici zwijgen echter eensgezind, want iedereen wil de grijze kiezer plezieren. Maar niets doen heeft gevolgen. Waar kunnen toekomstige AOW'ers (nog) op rekenen?

,,De AOW blijft'', denkt dr. Mies Westerveld, werkzaam als onderzoeker arbeid, sociale zekerheid en recht bij het Hugo Sinzheimer Instituut van de Universiteit van Amsterdam. ,,De vraag is echter hoe.''

Westerveld wijst op reeds geschiede AOW-erosie. In de jaren tachtig knaagde de bevriezing van de minimumuitkeringen aan de AOW-koopkracht. En sinds 1985 bedraagt de AOW voor stellen met één 65-plusser niet meer altijd het minimumloon. De oudste krijgt weliswaar 50 procent van het minimumloon, maar voor de jongste geldt een inkomensafhankelijke toeslag. Vanaf 2015 is het ook met die toeslag gedaan: iedereen die vanaf 1950 is geboren, krijgt, ongeacht inkomen, pas 50 procent van het minimumloon als hij zelf 65 is. Voor sommige alleenstaanden ten slotte heeft de wet Beperking Export Uitkeringen (2000) gevolgen. Is er geen belastingverdrag met een vestigingsland, zoals met Thailand, dan krijgen alleenstaande 65-plussers maar 50 procent in plaats van 70 procent van het minimumloon.

Toekomstige AOW-ontwikkelingen moet je volgens Westerveld breed bekijken. ,,De vergrijzing veroorzaakt ook stijgende ziektekosten en die lasten komen bovenop de financiering van een welvaartsvaste AOW.'' Er komt een moment dat het almaar slinkende clubje werkenden die zware last niet meer kan en wil dragen, weet Westerveld. ,,Het is spannend hoe de overheid dat gaat oplossen, want de grijze kiezer is ook dan machtig.''

Volgens de onderzoekster moet de toekomstige AOW'er er nu al op worden voorbereid dat ingrepen in `zijn' voorziening onontkoombaar zijn, bijvoorbeeld door de bevriezing van de uitkering of premieplicht voor 65-plussers. ,,Voor dat laatste zijn de mensen nog niet rijp'', zegt Westerveld. ,,Hoog opgeleiden gaan werken op hun vijfentwintigste en vinden het doodnormaal op hun vijftigste te stoppen om te gaan genieten. Als ze vervolgens 90 jaar oud worden, zijn ze aanzienlijk langer met pensioen dan dat ze gewerkt hebben. Men moet gaan beseffen dat dat asociaal is.''

Voor de aanstaande AOW'er heeft Westerveld toch een opbeurend woord: ,,Laat je niet bang maken door verzekeraars. Daar verkopen zij hun producten mee. Sommige beweren zelfs ten onrechte dat de AOW in 2015 niet meer bestaat!'' Wat je dan wel moet doen? ,,Vanaf je veertigste moet je periodiek inventariseren hoe je ervoor staat, en indien nodig iets bijspijkeren. Dat kan dan nog best.''

Ook pensioenonderzoeker dr. Harrie Verbon, hoogleraar openbare financiën aan de Katholieke Universiteit Brabant, weet dat de AOW blijft. ,,Paars heeft dat uitgesproken en daartoe in 1997 uit algemene middelen het AOW-spaarfonds opgericht.'' Maar, zo weet Verbon, ,,dat fonds is veel te klein om de vanaf 2010 sterk stijgende AOW-lasten te financieren. Dat was slechts haalbaar geweest als men de AOW-premie ten behoeve van het spaarfonds al in 1997 zo'n twee procentpunt had verhoogd.'' Nu dat niet is gebeurd, ziet Verbon als meest efficiënte en rechtvaardige oplossingen ofwel de staatsschuld versneld aflossen of de rijkere 65-plussers aan de AOW laten meebetalen. Met dat laatste hadden we volgens de hoogleraar eigenlijk al tien jaar geleden moeten beginnen. ,,Als je de AOW-uitkeringen uit de premies blijft betalen, dan moet de AOW-premie van 2010 tot 2030 gigantisch omhoog. Die hogere premieheffing doet het nettominimumloon dalen, en daarmee ook de AOW-uitkering, want die is van dat minimum afgeleid. Laat je in zo'n situatie de rijkere ouderen géén extra belasting betalen, dan zijn ouderen met alleen AOW extra de klos.''

Extra belastingheffing bij 65-plussers betekent ook dat ze meer zullen afdragen over eventuele `fiscaalvriendelijke' lijfrente-uitkeringen. Daarnaast verwacht Verbon dat de koopkracht van de AOW sluipenderwijs zal achterblijven. Een extra pensioenrisico schuilt volgens hem in de euro. ,,Ons AOW-probleem is relatief klein vergeleken met dat van bijvoorbeeld Italië. Het is niet uitgesloten dat de belastingen daar over 20 jaar de pan uitrijzen om de overheidspensioenen te kunnen betalen. De daardoor ontstane inflatie kan zich in de eurozone verspreiden en ook de koopkracht van onze pensioenen bij pensioenfondsen verminderen.'' Het rampscenario is compleet als ook de aandelenbeurzen op termijn inzakken. Dat zou kunnen gebeuren doordat vanaf 2010 babyboomers uit de hele westerse wereld massaal gaan pensioneren en pensioenfondsen grote pakketten aandelen dumpen. ,,Afhankelijk van de leeftijdsopbouw van de deelnemers kan dat mogelijk al voor 2010 beginnen'', zegt Verbon. Zou tot slot ook nog de technische ontwikkeling, en daarmee de behoefte aan kapitaal, stagneren, dan is de economische ramp compleet.

Zal het zo'n vaart lopen? ,,Het blijft koffiedik kijken'', geeft Verbon toe. ,,Maar de huidige jongeren lopen risico's als ze voor hun pensioen volledig vertrouwen op aandelen.'' Investeer ook in je eigen menselijke kapitaal, vindt Verbon. ,,Wie breed en lang beschikbaar blijft voor de arbeidsmarkt bouwt aan de veiligste investering voor zijn oude dag.''

Informatie: www.cpb.nl/nl/news/2000_33.html; www.wrr.nl/TEXT-NL/rap55.html