Dat witte poeder kán antrax zijn!

Na 11 september is de angst voor nieuwe terreuraanslagen gegroeid. De menselijke behoefte om die onzekerheid kwijt te raken kan leiden tot massapsychose. Naar relativering wordt dan niet meer geluisterd.

In Nederland is de verkoop van gasmaskers flink aangetrokken. Bij twee van de drie dumpshops in Rotterdam zijn ze inmiddels uitverkocht. ,,De verkoop loopt overigens al weer wat terug'', meldt de derde. De vraag is of de huidige angst van de Amerikanen voor aanslagen met biologische wapens zal overslaan naar Nederland.

De standaardingrediënten voor een massapsychose zijn wel min of meer aanwezig in Nederland. De klassieke bouwstenen zijn een onduidelijk, maar reëel geacht gevaar en een actief groepsproces. ,,De belangrijkste psychologische mechanismen die massypsychose veroorzaken zijn de behoefte om onzekerheid te reduceren en de neiging tot conformisme'', zo legt prof dr. R.W. Meertens uit. Hij is hoogleraar groepsdynamica aan de Universiteit van Amsterdam. Zolang het onduidelijke gevaar van aanslagen in Nederland nog niet erg reëel wordt geacht zal de paniek minder gauw toeslaan dan in de VS, die wél een zeer reëele aanslag en incidenten met echt antrax achter de rug hebben. Massapsychose is een ,,wat verouderde term'' aldus Meertens, ,,maar de term dekt de lading wel: het gaat hier om een massaal proces waarbij het werkelijkheidsbeeld verstoord wordt, net als in een psychose.''

Het probleem tijdens een aanstekelijke angsthausse is om te beoordelen in hoeverre de angst werkelijk overdreven is. `Want je weet tenslotte maar nooit! Dat witte poeder kán antrax zijn.' En het massale gebruik van gasmaskers in Israël tijdens de Golfoorlog wordt zelden als een overreactie getypeerd, ook niet achteraf. ,,Het enige wat je kan doen is rustig proberen te beoordelen of de opwinding in verhouding staat tot zaak zelf'', zegt Meertens. Hoe groot is nu werkelijk de kans dat terroristen antrax in een envelopje overhandigen aan bewakers van de Amerikaanse ambassade in Den Haag? Toch ontstond daarover donderdagavond grote schrik.

Over het nut van de algemeen menselijke neiging tot massapsychoses doen veel verklaringen de ronde, maar dat deze in de evolutie een belangrijke overlevingswaarde had, lijkt Meertens wel waarschijnlijk. ,,Een overreactie is nooit nuttig natuurlijk, maar een tijdelijk verhoogde waakzaamheid wel. Als er vervolgens een hele tijd dan toch niks gebeurt, sterft die weer weg. Zo gaat het met een massapsychose ook.'' Maar als de angst regelmatig wordt gevoed door nieuwe `incidenten', kan het fenomeen lang aanhouden. ,,Wat dat betreft spelen de media nu natuurlijk geen kalmerende rol.'' Ironisch is dat als er iedere dag over de gevaren wordt bericht de paniek ook wegebt. ``Dan raken mensen afgestompt en gaan over tot de orde van de dag. Net als in een oorlog.''

Wat de een massapsychose noemt, is voor een ander religie, zoals de curieuze `cargocult' in Melanesië na de Tweede Wereldoorlog (waarbij de plaatselijke bevolking landingsbanen en verkeerstorens ging nabouwen in de hoop zo de Amerikanen terug te lokken met al hun rijkdom en goederen, de `cargo'). De geschiedenis is vol van massapsychoses. In het nog altijd verkrijgbare standaardwerk van Charles MacKay, Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds (1852) wordt een aantal klassiekers beschreven, zoals de middeleeuwse kruistochten, de heksenwaan en de Nederlandse tulpenmanie in de zeventiende eeuw (waarbij kooplieden uit angst de boot te missen hun volledige kapitaal besteedden aan een paar tulpenbollen, een soort internethype avant la lettre). Maar ook de Amerikaanse communistenjacht in de jaren vijftig (het McCarthyisme), de massale zelfmoord van de Jim Jones-sekte in 1978, de incestpaniek tijdens de Bolderkar-affaire (1989) en de paniek rond colablikjes in België vorig jaar kunnen er probleemloos onder geschaard worden.

Een massale zinsbegoocheling begint met zenuwachtigheid, die een normale reactie is op een onduidelijk gevaar, zo legt Meertens uit. ,,Er ontstaat grote onzekerheid over berichten over mogelijke aanvallen. `Is er gevaar of niet?!' Paradoxaal genoeg is dan de meest voor de hand liggende manier om die onzekerheid te laten verdwijnen, het gevaar serieus te nemen. Want wie het gevaar serieus neemt, weet wat hem te doen staat en wat hij kan verwachten.'' Daarbij speelt een krachtig maar vaak vergeten psychologisch proces een rol: mensen hebben de neiging een hevige emotie toe te wijzen aan iets reëels, ook als er geen echte aanleiding voor die emotie is. In de jaren zestig stelde de psycholoog S. Schachter vast dat mensen die zonder het te weten adrenaline kregen ingespoten zeer heftig reageerden op relatief kleine voorvalletjes. Maar als ze wel wisten van hun kunstmatige adrenalineniveau bleef die reactie uit.

Vervolgens komt het groepsproces om de hoek kijken, waardoor de `realiteit' van het onduidelijke gevaar wordt versterkt. ,,Mensen gaan overleggen en elkaar overtuigen van het feit dat er iets moet zijn'', schetst Meertens het proces. ,,Naar andersdenkenden wordt dan niet meer geluisterd. Iemand die relativerende opmerkingen maakt, komt met een vervelend bericht dat de nieuwe sociale werkelijkheid verstoort. Die kan dan maar beter zwijgen, want hij herstelt de oude onzekerheid.''

Een in de psychologie klassiek voorbeeld van groepsdenken is de besluitvorming van de Amerikaanse regering-Kennedy om Cuba binnen te vallen in 1961 (het `Varkensbaai-incident'). Daarbij durfde niemand in de regering tegenspel te bieden tegen de krakkemikkig opgezette inval. Een ander huiveringwekkend staaltje van menselijk conformisme, maar dan in een laboratoriumsituatie, is een experiment waarbij proefpersonen moesten zeggen welke van drie lijnen even lang was als een vierde. Op zich was de opgave makkelijk: iedereen gaf het juiste antwoord. Maar als de proefpersonen zagen dat twaalf anderen hetzelfde verkeerde antwoord gaven, gaf maar liefst drie kwart hetzelfde evident verkeerde antwoord: `dan zal ik me wel vergissen'. ,,Dit proces van conformisme vindt natuurlijk helemaal sterk plaats in terroristische groepen'', merkt Meertens droog op.