Wiedergutmachung is een on-woord

Nike Wagner schrijft over Karl Kraus en joodse humor. En ze bevecht het Bayreuther Festspiele-bewind van oom Wolfgang Wagner. `Welkom bij de achterkleindochter van!'

Ze bukt zich om haar katten te strelen en haar smalle ledematen geven lenig mee. Als ze weer opveert, kijkt ze een beetje verschrikt. Ach ja, ze heeft bezoek. Met een spottend lachje zegt ze: ,,Welkom bij de achterkleindochter van!'

Van Cosima, bedoelt ze, op wie ze sprekend lijkt. Van Richard, bedoelt ze, wiens neus ze erfde samen met het literair-muzikale dubbeltalent. Nike Wagner, muziekwetenschapster en schrijfster, is voor de leiding van de Bayreuther Festspiele een serieuze kandidate. Niet alleen omdat ze openlijk kritiek levert op haar oom Wolfgang Wagner, de huidige Festspielleider, maar vooral omdat ze ideeën heeft. En fantasie en lef. Haar boek Wagner Theater uit 1998 baarde opzien want in Wagners muziekdrama's herkende Nike het familiedrama en andersom: in beide gevallen gaat het volgens haar om macht en rivaliteit, om roof, incest en intriges, om haat en afgunst en liefde en scheppingsdrang en vernietigingslust en gruwelijkmooie strijd. Traumtheater, haar nieuwe boek, bevat eveneens hoofdstukken over de Wagners, over Winifred bijvoorbeeld, de onverbeterlijke fan van Adolf Hitler. Maar Traumtheater haalt nog verder uit. Naar Wenen.

Niet Bayreuth maar Wenen is de woonplaats van Nike Wagner en al sinds haar dissertatie over de schrijver Karl Kraus (Geist und Geschlecht, in 1982 in boekvorm verschenen) houdt zij zich bezig met het Wenen van de Jahrhundertwende, het Wenen van een artistieke voorhoede met een joodse achtergrond. Opmerkelijk voor een telg uit een als antisemitisch bekendstaand geslacht.

Is Nike Wagners toewijding aan door joden gemaakte kunst een vorm van Wiedergutmachung?

Alle schrik is uit haar ogen verdwenen en rustig legt ze uit: ,,Wiedergutmachung is een on-woord. Je kunt niet wiedergutmachen wat al geschied is. Nee, ik ben gewoon erg geïnteresseerd in psychologische problemen en in de joodse wereld van vóór de holocaust, in de geassimileerde joodse cultuurbourgeoisie, komt het probleem van de verscheurdheid extra scherp naar voren.'

Voelt zij zich verscheurd?

,,Een betere vraag is misschien: vanwaar mijn affectie met Karl Kraus? Nou, hij is voor mij een voorbeeld van iemand die uit een positie van onmacht moed en kracht ontwikkeld heeft. Via de taal, de polemiek, de satire. De instituties waar hij corruptie ontwaarde of ongerijmdheden of schijnheiligheid heeft hij altijd met het woord bevochten.'

Zoals Nike Wagner de institutie Wolfgang Wagner met het woord bevecht?

,,Precies. Wolfgang Wagner is een pragmaticus en tegenover het pragmatisme voelt een intellectueel zich altijd machteloos. De pragmatici vrezen ons en wij vrezen hen en we verachten hen ook een beetje. De pragmatici hebben de politieke macht, de geïnstitutionaliseerde macht, en wie de instituties bevecht moet met veel Geist te werk gaan.'

Maar Geist en Macht gaan toch niet samen?

,,Het is een moeilijke combinatie.'

Dus als Nike Wagner straks in Bayreuth de macht heeft, dan offert zij haar geest?

,,De beste operahuizen worden tegenwoordig geleid door mensen van de geest, want een artistiek leider zonder intellect stelt niks voor. Onze wereld is veel te vol met pragmatici en managers en geldmensen. Intellectuelen moeten de macht overnemen.'

We zitten in een kamer met een hoog plafond. Een kamer zonder ramen en zonder stadsrumoer. Een lange houten tafel, geen rommel of decoraties: het centrum van Nike Wagners woning lijkt op een kloostercel en zelfs de katten houden zich koest.

,,Mijn katten zijn meestal mijn enige gezelschap. Mijn man werkt in Salzburg en mijn dochter van twintig begint haar eigen gang te gaan.'

Is Wenen voor Nike Wagner een ballingsoord sinds ze uit Bayreuth werd verjaagd?

,,Ik was eenentwintig toen mijn vader stierf, en op die leeftijd ga je sowieso studeren en weg uit de provincie. Maar in huize Wahnfried waar ik ben opgegroeid mochten we inderdaad niet meer blijven. Het werd een museum en op de Festspielheuvel kwam een ander regime: de tijd van Wolfgang Wagner was aangebroken.'

Ze zegt het zonder bitterheid.

,,Mijn Weense ballingschap is wèl aangenaam. Ik ben niet in Duitsland en toch ben ik in de Duitse taal, die rijker is dan in Duitsland, met meer taalgrappen.'

Joodse grappen

Ook in Nike Wagners werk zitten veel taalgrappen, en ik vraag haar of ze die kunst heeft afgekeken van de joodse Witz.

,,Het is waar: de joodse Witz is vooral een taal-Witz. Eeuwen van onderdrukking hebben die Witz gescherpt. In Wenen is hij vermengd met een typisch Oostenrijks verschijnsel, de Schmäh: een vorm van onserieus communiceren die smakelijk en licht absurd moet zijn. De combinatie van Witz en Schmäh is een boosaardige maar nooit de waarheid pretenderende kick.'

En een truc om op een leuke manier toch de waarheid te zeggen?

,,Juist. Grote denkers zijn altijd bezig met de waarheid, het zijn echte Verlichters. Ook de satiricus Karl Kraus was een Verlichter. Het krasse tegendeel van de Wagner-muziektraditie. Die is meer op versmelten uit dan op verhelderen.'

De satirische traditie, de Karl-Kraus-traditie, die wil verhelderen maar zwelgt in de haat. Dat klopt toch ergens niet?

,,Satirici móeten haten! Er zijn genoeg omstandigheden en mensen op de wereld die de moeite van het haten waard zijn. Haat is bij het schrijven een sterkere drijfveer dan liefde.'

Ook bij het schrijven van Nike Wagner?

,,Nee nee', fluistert ze fel.

,,Mij trekt aan Witz en polemiek alleen de mogelijkheid tot ontmaskering. Ik ben beslist geen hater.'

Haat ze Wolfgang Wagner?

,,Hij is een groot vernietiger maar ik haat hem niet.'

Wolfgang Wagner besteeg na de oorlog samen met zijn broer Wieland, Nikes vader, de Bayreuther troon. Sinds Wielands dood in 1966 heerst hij heel alleen. En de 82-jarige wil van geen wijken weten. Is dat een teken van slimheid of van ernstige dementie?

,,Wolfgang Wagner is nog heel helder. Hij is een goede strateeg, hij kan vooruitdenken: aan zijn eigen positie. Aan de toekomst van Bayreuth denkt hij niet, tenzij in termen van intriges en blokkades. Het stichtingsbestuur had hem dat verdomde contract nooit mogen geven! Dat contract waarin staat dat hij aan de macht mag blijven zolang hij wil en dat hij zelf in overleg met het bestuur zijn opvolgers mag aanwijzen. De openbaarheid moet grenzen aan hem stellen. Het gaat hem niet om de kunst. Het gaat hem om het beheren. Mijn kritiek snapt hij niet. De kaartverkoop loopt prima, het publiek dat acht jaar op zo'n kaartje heeft moeten wachten applaudisseert voor de miserabelste regie en de politici zijn dik tevreden. Maar dat er over Wagner wordt nágedacht, dat kun je van mijn oom niet verlangen.'

Hoe ziet Nike Wagners Bayreuth eruit?

,,Ik denk aan een uitbreiding van het repertoire met Wagners jeugdwerk en met werk van aan Wagner verwante componisten, ook hedendaagse. En ik wil graag een tweede speelseizoen, een experimenteel seizoen met jeugdorkesten en jonge kunstenaars. We moeten alles doen om te voorkomen dat Wagners repertoire zielloos wordt uitgevoerd. Dus moeten we spannende combinaties maken. Tannhäuser, Tristan en Meistersinger onder het motto Tragedie en satyrspel. Of: Begin en einde in Die Feen en Parsifal. U ziet: mijn programma is noch revolutionair noch utopisch. Het is een poging om zonder Richard Wagner te vernietigen een frisse wind te laten waaien in het verstarde Bayreuth.'

Wolfgang en Wieland, meent Nike Wagner, waren ooit een perfect stel à la Castor en Pollux. Maar ze veranderden in Alberich en Mime, in Fafner en Fasolt en in al die andere elkaar naar het leven staande broederparen uit het opera-universum van Richard Wagner. Wielands dochter beschuldigt Wolfgang van niets minder dan broedermoord. Dat wil zeggen: hij zou medeplichtig zijn aan Wielands vroege dood.

,,Wolfgang wist na de oorlog helemaal niet hoe hij het moest aanpakken. De Wagner-traditie was nazistisch besmet en hoe moest het verder? Wolfgang heeft zijn broer de hete kolen uit het vuur laten halen. En toen pikte en verkrachtte hij Wielands ideeën. Dat hij zijn oudere broer daarmee kapotmaakte, dat begreep hij niet.'

Hoe had het wèl gemoeten?

,,Wolfgang had moeten weten: Wieland is de kunstenaar en ik ben de manager. Hij had de artistieke leiding aan Wieland moeten overlaten. Maar nee, Wolfgang wou óók regisseren en hij is nog net zo'n slechte regisseur als in het begin.'

Wil Nike in Bayreuth de macht om haar vader te rehabiliteren?

,,Dat is niet nodig, zijn werk is beroemd genoeg. Men heeft mij weleens voorgesteld zijn regies te reconstrueren. Nee, in godsnaam niet! Ze waren fantastisch: toen. Nu moeten we het met de herinnering doen.'

Het herinneren waard zijn ook de Bayreuther gastregies van Patrice Chéreau. Was het geen geniale zet van Wolfgang om wonderboy Chéreau in huis te halen? ,,Pierre Boulez is nog door mijn vader binnengehaald, om de Ring te dirigeren, en Boulez heeft Chéreau meegenomen. Dat succes komt dus op naam van Boulez. En als we Wolfgang toch in het succes laten delen, omdat hij nou eenmaal intendant was, dan moeten we opmerken dat het om heel lang geleden gaat. We bevinden ons nu in het jaar 2001 en het beste bewijs voor mijn stelling dat Wolfgang noch om de kunst noch om Bayreuth geeft is dat hij niet aftreedt en voor de toekomst van Bayreuth zorgt, maar gedachteloos vasthoudt aan zijn vrouw. Die wil hij op zijn plaats installeren en dat wordt een ramp voor de kunst. Omdat ook zij een managersverstand heeft en geen kunstverstand.'

Kunstverstand

Nike Wagner, in 1945 geboren, in stuitligging, in een voor Duitsland moeilijke tijd en uit koppigheid vernoemd naar de Griekse godin van de overwinning, heeft dat `kunstverstand' wèl. Alleen al omdat ze als klein meisje ongebreideld door het Festspielhaus zwierf.

,,Het meest hield ik van de repetities met de zangers, als mijn vader hun de rol uitlegde. Ach, het héle repetitieproces was mooi. Het geknutsel aan het toneelbeeld, de kostuums, de piano, het orkest...'

Haar vader was dol op de nieuwsgierige Nike. ,,Ik was, geloof ik, heel wakker, heel licht, heel beweeglijk.'

Nog eens wat anders dan de sombere Wieland. ,,Hij sloeg soms met zijn vuist op tafel, waar wij kinderen erg van schrokken. Hij had het moeilijk met zichzelf en maakte steeds ruzie met onze moeder.'

Gertrud Wagner ,,was danseres, een buikmens, heel explosief, onvoorzichtig, apolitiek en schandelijk miskend, want de helft van Wielands regies was haar werk, maar dat zette hij niet in de programmaboekjes.'

Gertrud liet zich vernederen door haar ijverig vreemdgaande man; het pijnlijkst voor haar was zijn affaire met de zangeres Anja Silja. Lijkt Nike Wagners liefdesleven op dat van haar ouders?

,,Ik heb veel liefde gekregen en ben niet ongelukkig. Voor mijn moeder betekende het huwelijk dat je voor eeuwig bij elkaar blijft. Ik vind dat je liefde niet kunt afdwingen. Die manier van denken scheelt me een hoop leed. Waarschijnlijk ben ik zo geworden door de jaren zestig, of door Karl Kraus, die eveneens tegen bezitterigheid was, maar het kan ook een reactie zijn op vroeger. Ik was als kind extreem jaloers.'

Op wie?

,,Op het volgende kind. Er was geen melk, weinig eten en mijn ouders sloofden zich dag en nacht voor het kleintje uit. Uit jaloezie heb ik mijn stembanden kapotgeschreeuwd. Een psycholoog adviseerde mijn ouders om ook eens naar mij om te kijken en toen was het geschreeuw snel verstomd.'

Behalve rust bracht de psycholoog ook Freud in huis. Nike Wagner heeft er nog profijt van. De figuren in haar boeken ontleedt zij met een verfijnd psychoanalytisch instrumentarium en zelf is ze ook in analyse geweest.

,,De laatste keer zo rond m'n veertigste. Niet alles is gegaan zoals ik wilde. Ik had graag meer kinderen gehad: drie stuks is mijn ideaal. Nu heb ik dus drie katten.'

Wat is haar moeilijkste kant, waarmee irriteert ze anderen?

,,Met mijn vrijheid, mijn openheid, mijn flexibiliteit. Met mijn niet-fixeerbaarheid. Het is moeilijk om met mij een afspraak te maken, ik ben zelden op tijd, er komen steeds dingen tussen. Ik ben geen systematische denker en niet erg ordelijk.'

Vandaar dat het essay, en al haar boeken zijn een soort essaybundels, zo goed bij haar past. ,,Een essay vlindert van het ene onderwerp naar het andere. Ik heb de zekerheid van een basis die wetenschappelijk klopt en daaroverheen mogen mijn gedachten zich losjes bewegen.'

Waarom schrijft ze in de derde persoon over haarzelf? ,,Ik zie mezelf op foto's, ik zie mezelf tussen familieleden, ik zie hoe ik me tegenover hen heb gedragen, ik neem afstand van mezelf.'

Neemt de familie afstand van háár sinds haar conflict met baas Wolfgang?

,,Wij van de jongere generatie willen allemaal dat de oude man opstapt. Voor ons is hij net Wotan uit Wagners Ring: hij laat zijn nakomelingen voor zijn wanbeleid boeten. We hebben een gezamenlijke tegenstander en dat verenigt ons. Hoofdzaak is dat een van ons jongeren daar in Bayreuth binnenkomt. Een van ons, ja, want het Festspielhaus moet wel in handen van de familie blijven.'

Hoe dat zo? Wat heeft de verlichte intellectueel Nike Wagner met het dynastieke principe?

,,De geschiedenis van Wagners theater is zo sprookjesachtig en wreed, met die gekke koning Ludwig, die euforische nazi Winifred en die slopende broedertwisten. Ik hoor bij deze geschiedenis en ik hoor bij deze theaterfamilie die familietheater maakt. Het is een vloek maar ook een zegen om een Wagner te zijn. Ik heb een taak!'

`Traumtheater - Szenarien der Moderne' verscheen net als Wagner Theater bij Insel en kost f 54,90. `Geist und Geschlecht - Karl Kraus und die Erotik der Wiener Moderne' (Suhrkamp) is alleen nog maar antiquarisch verkrijgbaar.

`Mijn Weense ballingschap is wèl aangenaam'

`Wolfgang Wagner is een groot vernietiger maar ik haat hem niet'