Terug naar het grootste niets

Twintig jaar na dato presenteert Francis Coppola de nieuwe editie van zijn legendarische oorlogsfilm: `Apocalypse Now Redux'. Uitgebreid met scènes die destijds sneuvelden.

Het was in meer opzichten een bizarre ervaring, de nieuwe versie van Apocalypse Now het afgelopen weekend op video te bekijken. Heen en weer zappend tussen de film en de actuele verslaggeving van de Amerikaanse aanval op Afghanistan, had ik af en toe moeite de hallucinerende beelden van elkaar te onderscheiden. De verstandsverbijsterende technologische overmacht waarmee een bijna middeleeuwse samenleving werd bestookt, ging naadloos over in het overdadige spervuur waarmee een sampan en zijn opvarenden aan flarden werd geschoten. Wat was eigenlijk heden, wat was verleden? Wat was werkelijkheid, wat fictie? Bij een volgend actueel tv-beeld werd dat even duidelijk, toen men New-Yorkers op die zondagmiddag zag vertellen dat het hoog tijd werd, deze vergeldingsaanval. Op de achtergrond waren de posters te zien van Coppola's film, waarvan de nieuwe editie al sinds augustus in Amerika draait, een editie die met ingang van volgende week ook in Nederland te zien zal zijn.

Apocalypse Now is meer dan een film, al sinds zijn oorspronkelijke lancering, 22 jaar geleden. Het is de Idiodyssee van de filmgeschiedenis genoemd, een metafoor voor de Amerikaanse betrokkenheid in Vietnam zelf, met al zijn rampen en mislukkingen. De verfilming werd het onderwerp van ten minste twee boeken en een documentaire. Het project verwoestte bijna Coppola's huwelijk en bracht hem financieel aan de grond. Het project werd geplaagd door tegenslag na tegenslag, de lancering werd uitgesteld en uitgesteld, en de pers sprak al honend van Apocalypse Never.

De rol van Captain Willard, de officier die, in navolging van Joseph Conrads Marlow, de rivier afgaat naar het `hart van de duisternis' to terminate with prejudice de niet meer te controleren Colonel Kurtz die daar een eigen heidens rijk heeft gesticht, werd geweigerd door achtereenvolgens Steve McQueen, Al Pacino, James Caan, Jack Nicholson en Robert Redford. Uiteindelijk viel hij toe aan Harvey Keitel. Die bleek, eenmaal in de Filippijnse jungle aangekomen, niet geschikt en uiteindelijk arriveerde Martin Sheen. Brando, die voor de rol van Kurtz was gevraagd, vroeg (en kreeg) krankzinnig veel geld, maar arriveerde veel te dik en totaal onvoorbereid. Zelf zou hij later in een boek uiterst vergenoegd toegeven dat hij `vanaf het begin manieren had gezocht om zijn rol kleiner te maken zodat ik niet zo hard hoefde te werken'.

Apocalypse Now, zo verklaarde Coppola zelf, ,,was niet een film over Vietnam, het was Vietnam. En de manier waarop het werd gemaakt was heel erg zoals de Amerikanen zich gedroegen in Vietnam. We zaten in de jungle, we hadden de beschikking over te veel geld, te veel materiaal, en langzamerhand werden we krankzinnig.''

Amstel Hotel

Ik herinner me nog de persconferentie van toen in het Amstel Hotel, waarop een pompeus overkomende Coppola met veel omhaal van woorden zijn nieuwe werk toelichtte, verdedigde, en zijn eigen twijfels over het project met grote woorden trachtte weg te praten, tegenover een verzameling kritische, elkaar af en toe wat meewarig aankijkende journalisten.

Want het mocht een grandioze mislukking zijn, een mislukking was het wel, zo herinner ik me de consensus. Een film die de weg was kwijtgeraakt, die van noodgreep naar noodgreep was geëvolueerd. Nu gebeurt dat wel vaker bij het maken van een film, maar in het geval van Apocalypse Now werden de rampen tijdens the making of gedetailleerde onderdelen van de filmfolklore.

Nu heeft Coppola in deze nieuwe versie enkele scènes teruggebracht die indertijd bij de eindmontage sneuvelden; ze voegen 53 minuten toe aan een film die indertijd al door velen als te lang werd ervaren. Maar paradoxaal genoeg geven ze de nu ruim drie uur durende film een natuurlijker ritme, waardoor hij eigenlijk helemaal niet langer aanvoelt. Eerder integendeel, al kan dat komen doordat we in de afgelopen twee decennia anders zijn gaan kijken.

De ingrepen beperken zich tot vier, waarvan er ten minste twee inderdaad verbeteringen genoemd kunnen worden. Allereerst is dat de lange `plantagescène', waarbij de drie resterende opvarenden van de boot op de restanten van een oude plantage stuiten uit de Franse koloniale tijd. Historisch totaal ongeloofwaardig, maar wie zoekt er naar realisme of correcte geschiedschrijving in een film als deze? De plantage wordt bewoond door de nazaten van een oude Franse plantersfamilie, die tijdens een bizar Frans diner de Amerikanen een lesje in geschiedenis geven dat een mooie verdieping geeft aan de arrogantie en onwetendheid van de inmenging van de ugly Americans.

Deze plantage werd opgebouwd door mijn grootvader en mijn vader! schreeuwt een razende Christian Marquand decennia van frustratie uit in een grotendeels geïmproviseerde scène. ,,We zijn Dien Bien Phu al kwijtgeraakt, we zijn Algerije kwijtgeraakt, maar dit zullen we nooit opgeven. We blijven hier omdat het van ons is, terwijl jullie Amerikanen vechten voor het grootste niets uit de geschiedenis.'' De scène die erop volgt, tussen Sheen en Aurore Clément, een liefdesscène die in een opiumroes lijkt te vervliegen, is ook al functioneel omdat hij het tempo even vertraagt alvorens de werkelijke apocalyps zal gaan plaatsvinden.

De rol van Marlon Brando is in de herinnering van de filmkijkers van meer dan twintig jaar geleden misschien nog wel het duidelijkst blijven hangen: massief, met kaalgeschoren hoofd, bizarre monologen, nergens werkelijk verklarend waarom hij zijn desertie tot zulke massale proporties liet uitdijen. Een andere teruggebrachte scène is wat dat betreft ook een verbetering. Hierin zien we Brando bij daglicht, omgeven door de kinderen van het bergvolk dat hem aanbidt, op een volstrekt heldere toon een bericht uit het tijdschrift Time van 1967 aan Sheen voorlezen om de leugens te illustreren die het Amerikaanse publiek aangaande de oorlog werden voorgeschoteld. Niet alleen helpt deze scène eindelijk verklaren waarom Sheen vervolgens vrij in Kurtz' domein mag rondlopen, hij verschaft ook nog eens een meer dan noodzakelijk trait d'union tussen Kurtz' geschiedenis en zijn megalomane, bloeddorstige gekte.

Playboy-bunnies

Er zijn nog twee toevoegingen, waarvan er een dient om een nuttig wij-gevoel te suggereren tussen het ratjetoe aan mannen dat de boot bemant – ze stelen een surfboard en we zien Sheen voor het eerst en het laatst even lachen. De andere scène (seks met in een helikopter gestrande Playboy-bunnies) is een overbodige herhaling in het neerzetten van de angstaanjagende anarchie in een kampement zonder commanding officer.

Niet alleen is het met deze aanvullingen uit het oude materiaal een betere film geworden, (en in bepaalde mate zelfs een geheel nieuwe film), het is ook nog eens een film gebleken die als oorspronkelijk werk de jaren meer dan goed heeft doorstaan. Ik heb altijd gevonden dat Coppola de maker van drie grote films is geweest (The Conversation en de eerste twee Godfathers) en van één grandioze mislukking. Die mislukking blijkt, met de jaren en de toevoeging van het nieuwe materiaal, toch meer grandioos te zijn dan mislukt en de bijna mythische reputatie die hij verwierf meer dan waard. Ik begreep nu pas hoe fraai de woorden waarmee Sheen op zijn missie wordt gestuurd (you understand of course that this mission does not exist, nor will it ever exist) het hallucinatoire, trip-achtige van zijn onderneming definiëren.

Natuurlijk blijft het optreden van Robert Duvall als kolonel Kilgore, volstrekt over the top, maar als gezegd, wie naar realisme zoekt moet CNN maar aan laten staan. Zelfs zijn gedenkwaardigste zin (I love the smell of napalm in the morning. Smells like victory) komt er subtieler en geloofwaardiger uit dan in mijn herinnering.

Ook kreeg ik meer bewondering voor Martin Sheen, die met zijn hertenogen een bewonderenswaardige prestatie neerzet, bijna zonder tekst, met alleen maar voice-over om zijn motivatie aan te duiden, en daarnaast betekenisvol kijken als middel om iets van commentaar, perspectief mee te geven aan wat hij waarneemt naarmate hij zijn reis naar het hart van de duisternis vervolgt. De waanzin, `the horror' in Kurtz' laatste woorden, zien we door zijn ogen en horen we in het prachtige, rillingenverwekkende oerwoud- en oorlogsgeluid. Een meesterwerk, toch, achteraf; complexer, maar met een betere continuïteit en historische verklaring. Een meesterwerk dat alle verhalen eromheen uiteindelijk irrelevant maakt.

`Apocalypse Now Redux' draait vanaf 18 oktober in de Nederlandse bioscoop.