Strijd om steun luchtvaart

De crisis in de luchtvaart is opnieuw een testcase voor de Europese Unie. Want een bonanza van concurrentievervalsing dreigt.

De Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen hadden twee weken nodig om de overheid 15 miljard dollar afhandig te maken. Anderhalve week later hadden ze het geld op hun bankrekening staan. Een sterke lobby van luchtvaartafgevaardigden werpt zijn vruchten af.

In Europa slagen de marktpartijen er minder makkelijk in hun krachten te bundelen. ,,We hebben het geprobeerd'', zegt president-directeur Leo van Wijk van KLM over de pogingen van Europese luchtvaartmaatschappijen om eenzelfde sterk front te vormen. Maar de structuur van de Europese Unie speelt de branchegenoten veel sneller uiteen. De industrie heeft tevergeefs bij Brussel aangeklopt. In Europa zijn er geen potjes voor dit soort situaties. Daarvoor moet u bij uw eigen overheid zijn, zou Eurocommissaris Loyola de Palacio (Transport) hebben gezegd. Van Wijk: ,,Dan valt er weinig meer te lobbyen. Toen ben ik maar naar Den Haag gegaan.''

Gisteren kritiseerde Van Wijk de steunmaatregelen die Brussel een dag eerder voorstelde. ,,Een tandenloos pakket'', dat iedere lidstaat de vrijheid geeft zijn eigen invulling aan de maatregelen te geven. Daardoor ontstaat volgens Van Wijk concurrentievervalsing.

KLM treft een slechte onderhandelingspartner als het om staatssteun gaat. Sinds het RSV-debacle durfde de overheid DAF en Fokker failliet te laten gaan. In veel andere EU-lidstaten wordt juist de portemonnee getrokken om in de marktsector bij te springen.

Brussel staat alleen directe, nationale steun aan luchtvaartmaatschappijen toe voor de eerste vier dagen na de aanslagen. KLM schat zijn directe schade op 25 à 30 miljoen euro. British Airways en Lufthansa taxeren de schade op circa 80 miljoen euro. Welke bedragen zijn reëel? De buitenstaander kan er een slag naar slaan aan de hand van de omzetcijfers. In het slechtste geval lag een maatschappij tussen 11 en 14 september volledig plat, terwijl alle kosten gewoon doorliepen. De schade kan daarmee 4/365ste van de jaaromzet moeilijk overtreffen. Bij Alitalia vertaalt zich dat in maximaal 59 miljoen euro. Alitalia claimt naar verluidt 387 miljoen euro bij de Italiaanse overheid.

Door staatsteun te vermommen als noodhulp helpen de Europese landen de overcapaciteit in de luchtvaart in stand te houden of zelfs te vergroten. Het bijzondere mechanisme waarmee luchtvaartmaatschappijen vliegrechten verkrijgen, versterkt de krachten die een sanering van de industrie voorkomen. Luchtvaartmaatschappijen krijgen twee keer per jaar tijdstippen toegewezen waarop ze mogen landen en vertrekken (slots). Als ze daar geen gebruik van maken, raken ze die het volgend seizoen kwijt.

In tegenstelling tot de VS geldt in Europa het `use it or lose it' principe. Luchtvaartmaatschappijen die met lege vliegtuigen en staatssteun blijven doorvliegen, stellen daarmee hun rechten voor volgend jaar zeker. En daarmee ook de overcapaciteit in de sector. Nu door de aanslagen op 11 september het komend winterseizoen gemiddeld een van de vijf huidige passagiers thuis blijft, hebben de luchtvaartmaatschappijen gevraagd het systeem van slotverdeling voorlopig uit te schakelen. Ofwel, laat al de in hun vluchten snijdende carriers hun rechten behouden.

KLM ondersteunt die wens van harte. Op die manier wordt echter opnieuw de concurrentie vervalst. Een nieuwkomer als Easyjet zag in de maand september het aantal passagiers met ruim een kwart stijgen ten opzichte van het jaar ervoor. De onderneming staat juist te springen om meer slots te bemachtigen, terwijl andere maatschappijen hun rechten niet gebruiken.

Nieuwkomers zoeken in de tussentijd naar nieuwe wegen om de strijd met de gevestigde orde aan te gaan. Een van de nieuwe opties is de overname van een in problemen verkerende nationale luchtvaartmaatschappij. Virgin Express, de `no frills'-maatschappij van de Britse ondernemer Richard Branson, toont serieuze interesse voor Sabena. Beleggers delen de zonnige toekomstperspectieven die prijsvechters voor zichzelf schetsen. Easyjet is op de beurs inmiddels drie keer zoveel waard als KLM. Het Ierse Ryanair is meer waard dan British Airways.

Van Wijk ziet de huidige halfslachtige opstelling van Brussel als een gemiste kans voor het luchtvaartbeleid van de Europese Unie. Het verleden stemt weinig hoopvol. De EU blijkt niet bestand tegen crises. Bij de dieselakkoorden en bij de MKZ-problemen gingen de lidstaten hun eigen gang. De eenheid bleef, tot de nationale belangen te groot werden.