Commercie wint, niet het beste medicijn

Patiënten die lijden aan de dodelijke spierziekte van Pompe hebben sinds enige tijd uitzicht op een medicijn. Er zijn zelfs drie middelen in ontwikkeling. Maar commerciële belangen gaan voor. Of het beste van de drie medicijnen op de markt komt is nog maar zeer de vraag. ,,Dat zou je, voor de patiënten, toch graag willen.''

Tegen de dodelijke spierziekte van Pompe zijn drie medicijnen in ontwikkeling. Slechts één middel mag straks de markt op. ,,Maar de bedrijven die de medicijnen ontwikkelen, hebben tot op heden niet uitgezocht welk van de drie het beste werkt. Daar zitten commerciële belangen achter'', zeg biochemicus dr. A. Reuser, verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Reuser doet al twintig jaar onderzoek naar de erfelijke ziekte van Pompe, waaraan in de westerse wereld 5.000 tot 10.000 mensen lijden. Hij kent de ziekte als weinig anderen. Hij weet hoe snel het lichaam van een patiënt kan aftakelen, omdat dat het enzym alfa-glucosidase niet aanmaakt. Reuser hoopt daarom dat er zo snel mogelijk een medicijn komt tegen deze ziekte, waarbij de spieren in bijvoorbeeld ledematen en longen, en soms het hart, stap voor stap kapot gaan.

De afgelopen vijf jaar heeft Reuser, samen met kinderarts dr. A. van der Ploeg van het Academisch Ziekenhuis Rotterdam, samengewerkt met het biotechnologisch bedrijf Pharming uit Leiden. Pharming ontwikkelt een medicijn tegen de ziekte van Pompe. Het wint dit medicijn – het enzym alfa-glucosidase dat Pompe-patiënten missen – uit de melk van genetisch gemanipuleerde konijnen. Voor de productie van het medicijn heeft Pharming een konijnenboerderij gebouwd in het Belgische Geel.

In klinische onderzoeken worden er inmiddels negen patiënten met het medicijn behandeld. Vijf in Rotterdam, één in België, één in de Verenigde Staten en twee in Duitsland. De eerste resultaten zijn gunstig. Patiënten die normaal al dood zouden zijn, leven nog.

Toch is Reuser niet tevreden over de gang van zaken. Pharming, dat sinds enkele maanden in ernstige financiële problemen verkeert, richtte twee jaar geleden een joint venture op met het Amerikaanse bedrijf Genzyme voor de ontwikkeling van een medicijn tegen de ziekte van Pompe. Al ruim een jaar produceren de bedrijven het medicijn alfa-glucosidase niet alleen via genetisch gemanipuleerde konijnen, maar ook via genetisch gemanipuleerde hamstercellen die in grote vaten worden gekweekt. Toch hebben Pharming en Genzyme nog steeds niet uitgezocht welk medicijn het beste is. ,,En dat zou je, voor de patiënten, toch graag willen'', zegt Reuser. Volgens hem zijn er subtiele verschillen tussen de twee medicijnen, ook al gaat het om hetzelfde enzym. Ze worden namelijk op een andere manier bereid, zegt de biochemicus. Daardoor ontstaan er minieme verschillen. En dat kan weer zijn effect hebben op de patiënt. Of dat ook zo is, weet Reuser niet. Er is tot op heden immers geen vergelijkend onderzoek gedaan. ,,Sterker nog'', zegt Reuser. ,,De bedrijven hebben vorig jaar besloten om de productie van alfa-glucosidase in konijnen stop te zetten. Dat was puur een bedrijfsbeslissing. Ze hebben gekozen voor het medicijn dat volgens hen het snelst op de markt zou kunnen komen. Een wetenschappelijke onderbouwing voor die keuze was er niet.''

De woordvoerder van Pharming brengt daar tegen in dat het erg moeilijk is om een vergelijkende studie te doen. ,,Je kunt niet honderden mensen het ene medicijn geven, en honderden het andere, zoals dat bijvoorbeeld met cholesterolverlagers gebeurt. Daarvoor zijn er eenvoudigweg te weinig patiënten.'' Volgens hem hebben de studies wel uitgewezen dat beide producten werken.

Een woordvoerder van de European Medicine Evaluation Agency (EMEA), de instantie die nieuwe medicijnen voor de Europese markt keurt, noemt de beslissing van Pharming en Genzyme begrijpelijk vanuit bedrijfsperspectief. ,,De instanties die medicijnen moeten keuren, hebben meer ervaring met medicijnen uit hamstercellen. Die technologie bestaat al lang, terwijl het gebruik van transgene dieren betrekkelijk nieuw is. Men is nog niet vertrouwd met medicijnen uit genetisch gemanipuleerde koeien, geiten of konijnen. Vaak stellen de keurende instanties daar extra vragen bij. Voor een bedrijf betekent dat extra onderzoek, en extra geld. Het duurt langer voordat zo'n medicijn op de markt is en er geld kan worden verdiend.''

Dat Pharming en Genzyme geen vergelijkende studie hebben gedaan met de medicijnen en straks misschien het slechtste product op de markt brengen, noemt de woordvoerder van EMEA een ,,bedrijfsbeslissing''. EMEA keurt medicijnen op veiligheid en werkzaamheid, zegt hij. Het is er niet om bedrijven te vertellen welke medicijnen ze moeten ontwikkelen. Trouwens, een medicijn tegen de ziekte van Pompe mag pas op de markt komen als het beduidend beter is dan de bestaande behandeling. Maar voor de spierziekte bestaat nog geen behandeling. Dus ook al zou het gekozen medicijn het slechtste zijn, dan is het waarschijnlijk nog altijd beter dan niks.

Biochemicus Reuser vindt het triest dat het zo moet gaan. Als wetenschapper heeft hij weinig begrip voor de commerciële overwegingen van een bedrijf. Hij wil zo snel mogelijk het beste medicijn voor de Pompe-patiënten. Maar daarnaar wordt geen onderzoek gedaan. Ook de overheid speelt hierin een rol, meent de biochemicus. Het ministerie van Landbouw heeft op 28 juni een verbod afgekondigd op de productie van alfa-glucosidase in genetisch gemanipuleerde konijnen. De reden daarvoor, zegt een woordvoerder van het ministerie, is het feit dat alfa-glucosidase ook via genetisch gemanipuleerde hamstercellen kan worden verkregen. Dat alternatief is diervriendelijker. De overheid weet echter niet of dat ook de bèste productiewijze is. Dat schrijft minister Jorritsma (Economische Zaken), nota bene op 1 oktober, in antwoord op vragen van SP-Kamerlid R. Poppe. ,,Zolang de klinische testfase niet is afgerond kan nog niet gesteld worden welke productiewijze uiteindelijk de beste optie is'', luidt de reactie van Jorritsma. De minister schrijft tussen de regels door dat ze weinig aan de strategie van Pharming en Genzyme kan veranderen. Het ontwikkelen van geneesmiddelen is geen overheidstaak en is daarom ,,vrijwel geheel in handen van commerciële ondernemingen''. Dat patiënten af en toe overgeleverd zijn aan de wisselvalligheid en concurrentiestrijd van bedrijven is ,,zeer onwenselijk'', maar niet te voorkomen.

Reuser begijpt het afgekondigde verbod van het ministerie van Landbouw niet. ,,De overheid trekt conclusies zonder gegevens'', zegt Reuser. Een woordvoerder van het ministerie van Landbouw zegt dat men zich bij het nemen van de beslissing heeft gebaseerd op een rapport van de Commissie Biotechnologie bij Dieren. Maar die blijkt haar advies weer voor een belangrijk deel te hebben gestoeld op informatie van Pharming.

Genzyme heeft inmiddels weer een nieuw medicijn tegen de ziekte van Pompe in ontwikkeling. Dat is ook weer een variant van alfa-glucosidase, ook afkomstig uit hamstercellen. Daarmee komt het totaal op drie – hoewel het product uit konijnen op termijn zal verdwijnen. Het Amerikaanse bedrijf maakt de producten sinds een maand helemaal alleen, want Pharming heeft vanwege de financiële problemen afgehaakt. Met het laatst ontwikkelde medicijn hoopt Genzyme begin volgend jaar de eerste klinische experimenten te doen. Ook nu komt er geen vergelijkend onderzoek met een ander medicijn. ,,Dan zouden we weer een paar maanden moeten wachten voordat we dat onderzoek kunnen beginnen. We willen het medicijn uit hamstercellen zo snel mogelijk op de markt krijgen, voor de patiënten'', zegt vice bestuursvoorzitter Van Heek van Genzyme. ,,Als ons nieuwe middel beter blijkt, kunnen we dat altijd nog in een later stadium op de markt brengen, als een tweede-generatie-behandeling.''