V.S. Naipaul: een multiculturele brombeer

V.S. Naipaul, de 69-jarige op Trinidad geboren schrijver die vanmiddag de Nobelprijs voor de literatuur heeft gewonnen, is wel een multiculturele brombeer genoemd. Eentje die bovendien de roman al vaak heeft doodverklaard.

Maar dat weerhield hem er niet van om de afgelopen maand zelf een roman te publiceren, Half a Life, een boek over het thema waar veel van zijn boeken over gaan: de pijn van de ontworteling.

Kort geleden kwam hij in opspraak door ferme en bijtend sarcastische uitspraken te doen over de narcistische geest van het Engeland van Tony Blair. Bovendien viel hij schrijvers als E.M Forster en de econoom J.M. Keynes aan, die beiden grote belangstelling voor India en de godsdiensten daar aan de dag legden. ,,Mensen als E.M. Forster doen alsof ze poëzie van die godsdiensten maken. het is onzin. Een schijnvertoning. Grote troep.'' Bovendien beschuldigde hij beiden van vooral homoseksuele belangstelling voor India.

De verwoesting van een beschaving of godsdienst door een andere is een terugkerend thema in Naipauls werk. In zijn werk over het Caraïbisch gebied beschrijft de in Trinidad geboren auteur de vernietiging van het verleden en de ontheiliging van het land. Dat is de verborgen tragedie van de Nieuwe Wereld: het uitroeien van de oorspronkelijke bevolking. In een gesprek met deze krant zei hij: ,,Het idee dat ik ben opgegroeid op zo'n verleden, vind ik onverdraaglijk. Je ziet het nu nog in Brazilië, waar de mensen het land behandelen als een vuilnisbelt, en zodoende zélf vuilnis worden. Terwijl in India zelfs de vreselijkste plekken nog iets heiligs hebben. Er zijn overal tempels en altaren, ongeveer zoals de antieke wereld van Griekenland en Rome er moet hebben uitgezien. Maar in Goa bijvoorbeeld, daar hebben de Portugezen het verleden werkelijk weggevaagd, eigenlijk zoals de islam dat nu doet in sommige landen.''

In zijn boek Beyond Belief legt Naipaul dezelfde reis af als in zijn eerste grote boek over de islam, Among the Believers (1981), en spreekt hij een aantal van dezelfde mensen. Ze komen uitvoerig aan het woord, en evenals in zijn meest recente reisverslag uit India, A Million Mutinies Now (1990), beperkt Naipaul zijn commentaar tot een minimum. Het is hún boek: ,,Ik wil de lezer kennis laten maken met hun levens en verhalen. Het is een boek van vertellingen. Het is een soort Decamerone, eigenlijk.''

Het thema van culturele kolonisatie en verwoesting rijpte vroeg bij de schrijver Naipaul. ,,Toen ik voor het eerst Rome bezocht, in 1959, was ik verbijsterd door de christelijke destructie van Romeinse overblijfselen. Dus je zou kunnen zeggen dat dit boek toen al is begonnen. Er komt ook een ander beeld bij me op, uit een zendingstijdschrift dat ik in Trinidad onder ogen kreeg. Het bevatte een afbeelding van een Amerikaanse missionaris die zich met een mokerhamer over afgodsbeelden boog. Hij stond te lachen als een jager die zojuist een of ander onschuldig beest had neergelegd. Zo jong als ik was, maakte dat diepe indruk op me. Ik was geschokt.''

Vidiadhar Surajprasad Naipaul is geboren in Chaguanas, Trinidad op 17 augustus 1932. Hoewel zijn ouders afstamden van Hindoe-immigranten in Noord-India, vormt Naipauls onvermogen om geestelijke banden te houden met zijn culturele achtergrond, of die Indiaas of Brits is, een dominante factor in zijn werk. Naipaul heeft veel uit eigen leven gebruikt in zijn werk. Zo schreef hij over zijn exodus uit Trinidad naar Engeland, waar hij in Oxford studeerde, in boeken als The Enigma of Arrival. Wellicht dankzij zijn status als ontworteld schrijver, ontkracht hij de geïdealiseerde beelden van de landen die hij bezoekt. Of het nu Engeland, Trinidad of Afrika is, hij kiest voor complexe visies.