De weelde is over

De uitbundige economische groei is voorbij. Ontslagen uitzendkrachten moeten elk aanbod voor `gepast werk' accepteren. En het is afgelopen met de `leasebakken', de gratis laptops en de reisjes overzee. De werknemer ligt niet langer in de watten.

De ontslagen grondstewardessen van de KLM hebben één groot angstvisioen: met een koffiecontainer op hun rug in een supermarkt staan. Ze waren door uitzendbureau Randstad gedetacheerd bij de KLM en nadat ze vorige week hun congé hadden gekregen, schetste de Randstad-intercedent hun deze mogelijkheid.

,,Bespottelijk'', zei een van de stewardessen afgelopen maandag na afloop van een FNV-bijeenkomst op Schiphol. ,,Ik heb jarenlang in de slachtofferhulp gewerkt. Daar heb ik incestslachtoffers begeleid. Dan ga ik nu toch geen koffieschenken in een supermarkt?'' Een collega: ,,Ik spreek al mijn talen.''

Het is een clubje ouwe getrouwe `service-employees' dat naar de FNV-bijeenkomst is gekomen. Het zijn die stewardessen die bijvoorbeeld bejaarden of alleenreizende kinderen begeleiden. ,,Puur service lopen'', noemen ze het zelf. Ze zijn bezeten geraakt van ,,de dynamische sfeer'' op de luchthaven. Nooit waren ze ziek, nooit een maandagochtendgevoel. Altijd hard gewerkt, soms 28 uur in een weekeinde. Altijd met plezier. Al jaren. Een van hen zelfs tien jaar. Nu is het voorbij. Op de afdeling lopen ze allemaal te huilen, zegt stewardess Kelly-Van Zoelen. ,,Het is een drama.''

De luchtvaart- en reisbranche is zwaar getroffen door de aanslagen op de Verenigde Staten. Precies een maand na de terreurdaden kunnen de KLM-grondstewardessen met een tijdelijk contract vertrekken. Tientallen bedrijven in de reisbranche vroegen afgelopen weken bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) arbeidstijdverkorting aan. Maar de groei van de hele economie haperde al vóór 11 september. Uit een vacature-marktonderzoek van MKB Nederland, brancheorganisatie voor het midden- en kleinbedrijf, van eind augustus blijkt dat de groei van het aantal vacatures dit jaar met 20 procent afneemt: 100.000 extra vacatures in 2000 tegenover 80.000 in 2001. Het aantal openstaande vacatures nam in 2001 met 10 procent af, per 1 juli zelfs met 20 procent.

In tijden van tegenslag vliegen uitzendkrachten er als eersten uit, maar bij uitzendorganisatie Randstad houden ze het hoofd koel. ,,Bedenk wel: flexwerkers zijn gewend om van baan te veranderen'', zegt Randstad-directeur H. Leentjes. ,,Dat vinden ze leuk.'' Bij de luchtvaart- en de reisbranche is het nu even klaar, zegt Leentjes. ,,Maar er is nog werk genoeg.''

Dertien Randstadmedewerkers zijn nu bezig met het vinden van nieuw werk voor de honderdvijftien uitzendkrachten die via Randstad bij de KLM werken. Voor Randstad wordt het volgens Leentjes de komende tijd vooral een kwestie van schuiven met medewerkers van de ene sector naar de andere. Een werknemer die bij Schiphol in de bagagekelder werkt, kan bijvoorbeeld prima aan de slag als orderpikker bij een distributiecentrum van een grote supermarktketen. ,,Daar zitten ze nog te springen om personeel'', zegt Leentjes. En een overbodige baliemedewerker van een bank kan met een beetje bijscholing zo aan de slag in een call center. ,,Daar vragen ze ook om een dienstverlenende instelling.'' Als het met de horeca onverhoopt snel minder gaat, dan is er nog genoeg werk in de catering. ,,Een serveerster van een restaurant kan zo beginnen bij een bedrijfsrestaurant.'' En stel dat de economie blijft verslechteren, zegt Leentjes, dan wordt de overheid natuurlijk weer aantrekkelijker. ,,Ik durf te voorspellen dat het makkelijker wordt om beginners in het bedrijfsleven voor de klas te krijgen.'' Maar, zegt Leentjes erbij: ,,Als in de tweede helft van volgend jaar de economie weer aantrekt, dan is alles wat ik heb gezegd niet waar.''

De FNV ziet zwaarder weer op komst. ,,Niemand kan overzien hoe de economie zich zal ontwikkelen. Maar één ding staat vast: iedereen neemt nu het zekere voor het onzekere'', zegt FNV-bestuurder H. van der Kolk. ,,Werknemers geven minder makkelijk geld uit, werkgevers laten uitbreidingsinvesteringen op de plank liggen. Dat kan een versterkend effect op de verslechterende economie hebben.'' Na de reorganisaties in de ICT-sector en de nieuwe media is volgens hem nu ,,een stille sanering'' aan de gang in de traditionele sectoren, zoals de industrie en de zakelijke dienstverlening. ,,Ik hoor steeds vaker van de bonden dat tijdelijke contracten niet meer worden verlengd. En het zijn vooral de lager opgeleide, veelal allochtone werknemers die als eersten aan de kant komen te staan. Dat baart me zorgen.'' Nu het erop lijkt dat de economische verslechtering langer aanhoudt dan voorzien, staan volgens Van der Kolk grootscheepse reorganisaties voor de deur. En als het economisch echt gaat tegenzitten, is het volgens hem ,,nog maar de vraag of gedwongen ontslagen kunnen uitblijven''.

Eén ding is duidelijk: de werknemer wordt niet langer in de watten gelegd. Ook overgebleven werknemers die net hun ontslagen collega's hebben uitgezwaaid, hebben het voortaan minder voor het kiezen. ,,Mensen zijn nogal honkvast'', zegt J. Bulters, voorzitter van de ondernemingsraad van de KLM. ,,Het schijnt een heel probleem te zijn als je als monteur opeens in hangar 10 moet werken, terwijl je altijd in hangar 11 hebt gewerkt.'' KLM-medewerkers konden altijd kiezen of ze hun overwerk uitbetaald kregen in geld of in vrije tijd, maar de beloning voor het extra werk als gevolg van de aanslagen is nu ,,hoogstens vrije tijd''. Verder zijn er volgens Bulters ,,zo links en rechts'' heel wat cursussen voor het management geschrapt, heeft de inkoopafdeling de Parker-pennen vervangen door Bic-pennen en kunnen collega's voortaan niet meer voor ieder wissewasje op kosten van de zaak een bloemetje krijgen.

Bij de chipfabriek van Philips in Nijmegen, waar voor de zomer 500 uitzendkrachten werden ontslagen, wordt overwerk voortaan ook in tijd uitbetaald. De managers – die niet onder een CAO-regeling vallen – krijgen geen bonussen meer. Met de vakorganisaties is men aan het onderhandelen om ook geen bonussen meer uit te keren aan werknemers binnen de CAO. Verder krijgen de medewerkers dit jaar geen bootreis of kasteelbezoek om, zoals gebruikelijk was, de finale van hun interne competitie te vieren. Uit de feestpot wordt alleen nog het kerstpakket betaald. ,,Iedereen weet: de weelde is voorbij'', zegt voorzitter van de ondernemingsraad P. Ekelschot.

,,Het is niet niks voor het personeel'', zegt algemeen directeur Schaap van Marfo, het dochterbedrijf van Martin Air dat diepvriesmaaltijden aan luchtvaartmaatschappijen levert. ,,Al onze ploegendiensten zijn vervangen door dagdiensten. Sommige gezinnen draaiden juist op het ritme van die ploegendiensten. Bovendien loopt het personeel nu ook de ploegentoeslag mis.''

Maar ook in de bedrijven waar geen banen zijn verdwenen, merken werknemers dat het vet eraf is. ,,Iedereen weet dondersgoed dat het voorbij is met de leasebakken, de laptops en de reisjes overzee'', zegt FNV-bestuurder Van der Kolk. En H. van de Oever van de Vereniging van Nederlandse Installatiebedrijven (VNI) zegt: ,,Nu de spanning er wat af gaat, is er minder behoefte aan overwerk. Dan is het natuurlijk logisch dat de douceurtjes ook minder worden. Het avondeten bij de Chinees is niet langer te declareren. Maar laten we niet dramatisch doen. Zolang er geen ontslagen zijn, gaat het leven door.''

Werknemers kunnen in ieder geval niet meer uitgaan van fikse loonstijgingen. ,,Ik maak me zorgen over de hoge lonen die uit de hosannahtijd stammen'', zegt Van de Oever van VNI. ,,Als het werk straks zal afnemen, drukken die lonen enorm op de winst.'' Van Delft van het MKB zegt: ,,De loonontwikkeling zal nu echt een ander beeld moeten geven dan de looneis van 4 procent.'' En FNV-bestuurder Van der Kolk: ,,De maximale looneis van 4 procent is nu meer dan ooit echt een maximum.'' Bij Randstad verwachten ze dat sommige werknemers ook zelf hun ,,exorbitante eisen'' zullen bijstellen. ,,Het kwam voor dat een schoolverlater per se hetzelfde wilde verdienen als iemand met drie jaar werkervaring'', zegt directeur Leentjes. Hij voorspelt verder dat ,,de grenzen aan deeltijdwerk voelbaar worden''. ,,Werkgevers namen vaak genoegen met twee parttimers omdat ze nu eenmaal geen fulltimer konden vinden. Als ze makkelijker aan personeel kunnen komen, nemen ze liever weer iemand die de hele week kan werken.''

De stewardessen die via Randstad bij de KLM werkten, hadden bijna allemaal een parttime-contract. ,,Het is moeilijk passend werk voor u te vinden'', had de vakbondsbestuurder hun voorgehouden. ,,U moet maar even ieder aanbod van Randstad accepteren.''

Stewardess Marian van Dijck (een contract voor dertig uur) had er afgelopen weekeinde de personeelsadvertenties in de kranten op nagekeken. Niets. Ze had een paar hotels gebeld. Ook niets. Autootjes verhuren dan maar, dacht ze en liep een kantoor van Avis binnen. ,,Maar het is overal hetzelfde.'' Of ze weer makkelijk aan de slag zal komen? ,,Het is heel simpel. Een mens moet eten. Maar het wordt nooit meer zo leuk als op Schiphol.''