Oorlog hoort erbij

In de commotie rond de aanslagen in de VS en de Amerikaanse reactie daarop, is het nuttig bij een realistische filosoof als Spinoza, die zich intensief met politieke kwesties bezig hield, te rade te gaan. Deze vredelievende Haagse denker onderschrijft onvoorwaardelijk het standpunt van de Amerikaanse regering: `wie niet met ons is en zich niet bij ons bondgenootschap tegen het terrorisme aansluit, beschouwen wij als onze vijand en zullen wij militair bestrijden.' Ik citeer daarvoor uit Tractatus theologico-politicus (1670), hoofdstuk 16: ,,Onze vijand is al wie noch als bondgenoot noch als onderdaan recht en gezag van onze staat erkent.''

Verder aarzelt Spinoza niet om Amerika aan te sporen tot doortastend optreden tegen de Talibaan in Afghanistan. In de Tractatus politicus (1677), hoofdstuk 9 artikel 3, schrijft hij, alsof het doden van een volk hetzelfde is als het kappen van een bos: ,,Staten die met oorlogsrecht veroverd zijn en aan het rijk zijn toegevoegd, kan men het beste als bondgenoten behandelen en door weldaden (zoals verstrekking van levensmiddelen) aan zich verplichten òfwel dient men kolonies met genot van burgerrechten in die gebieden te vestigen en het volk dat er woont te verjagen of totaal te vernietigen''.

Ook de Europese leden van de NAVO geeft Spinoza iets ter overweging mee, namelijk dat een verdrag slechts zo lang geldig is als het tot voordeel strekt van beide gedragspartners, uiteraard naar hun eigen perceptie. Is zulks bij één partner niet meer het geval, ,,dan wordt het verdrag automatisch opgeheven, zoals ook de ervaring meer dan overvloedig leert'' (TTP 16). Spinoza verwierp het onjuiste beginsel van het Grotiaanse of Hobbesiaanse volkerenrecht dat men zich te allen tijde aan verdragen moest houden het zogenoemde pactis standum.

In Spinoza's analyse van intermenselijke en internationale verhoudingen is de natuurlijke toestand van strijd en het recht van de sterkste nimmer opgeheven. Oorlog is de permanente horizon op onze wereld, slechts onderbroken door fragmenten van tijdelijke en lokale (nationale) vrede, precies als bij de dieren in de jungle. Het aangezicht van de wereld is woest en abnormaal, evenals Spinoza's geschriften die dit in kaart brengen. Het was Antonio Negri die de actualiteit hiervan in 1981 uitwerkte in zijn boek L'anomalia selvaggia. In het vorig jaar verschenen boek Empire, waarvan Negri co-auteur is, wordt de utopie van een volledige globalisering aan de kaak gesteld.

Fundamentalistische islamieten noemen de strijd voor hun belangen een heilige oorlog. De vraag is op zijn plaats of de oorlog ook door ons niet `een beetje' in ere dient te worden hersteld en te worden bevorderd tot een eventuele heilige plicht ter bescherming van onze vrijheid, overal en altijd waar die wordt aangevallen.

Dr. W.N.A. Klever is oud-hoofddocent bij de faculteit wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit.