Nobelprijs voor onderzoek naar celdelingsproces

De Nobelprijs voor de Geneeskunde gaat dit jaar naar Leland Hartwell, Tim Hunt en Paul Nurse.

De Amerikaan en twee Britten delen de prijs van 943.000 dollar voor hun onderzoek naar de moleculen die de celdeling reguleren in sommige bacteriën, gisten, planten, dieren en mensen. Als die regulering wegvalt ontstaan vaak kankercellen. Alle drie de onderzoekers werken dan ook op kankeronderzoekscentra.

Bij een celdeling moet de `moedercel' al het erfelijk materiaal (DNA) kopiëren, zodat beide dochtercellen ieder een compleet pakket erfelijke informatie hebben. Het kopiëren van DNA, controleren op fouten en het verdelen van de kopiën over de dochtercellen verloopt in strikt gescheiden fasen van de celcyclus.

De oudste van het stel prijswinnaars, de Amerikaan Leland Hartwell (1939), krijgt de prijs omdat hij een groep genen ontdekte die de celcyclus controleert. Hartwell heeft in de celcycluswetenschap het begrip `controlepost' gemunt. Een volgende fase in de celcyclus kan pas beginnen als de cel zelf een aantal controles heeft uitgevoerd. Klopt er iets niet, dan mag het proces niet doorgaan. Bij te veel schade aan het DNA zet een cel zijn celdeling stop. Als de schade te groot is kiest de cel voor de `geprogrammeerde celdood' (apoptose). Een tragische afloop volgt soms als toevallig nèt het DNA dat voor de controleposten nodig is beschadigd is geraakt. Dan ontstaan soms woekerende cellen die kanker veroorzaken. Als het de moeite loont wordt het DNA nog gerepareerd.

Paul Nurse (1949), in 1996 nog winnaar van de Heinekenprijs van de Nederlandse Koninklijke Akademie van Wetenschappen, identificeerde CDK (cyclin dependent kinase) als een enzym dat in alle kernhoudende organismen een sleutelrol vervult bij de controle van de celcyclus.

Tim Hunt (1943), collega van Nurse op het lab van het Imperial Cancer Research Fund in Londen, krijgt zijn deel van de prijs voor de ontdekking van de cyclines. Dat zijn moleculen die Nurses CDK's tot activiteit aanzetten.