Mengelberg: docu-drama en tragisch koningsdrama

De `foute' dirigent Willem Mengelberg wordt in een toneelstuk opnieuw berecht voor zijn Duitsvriendelijke houding in de oorlog.

,,We waren het bij het schrijven altijd eens'', zegt Philo Bregstein. ,,Maar dat is geen garantie voor een goed toneelstuk', vult Martin van Amerongen aan. Het toneelstuk Willem Mengelberg tussen licht en donker, dat volgende week in Amsterdam een half geënsceneerde reading krijgt, was een oud plan. Van Amerongen schreef in 1971 al eens in Vrij Nederland een artikel over Willem Mengelberg, de wereldberoemde dirigent die vijftig jaar het Concertgebouworkest dirigeerde en na de oorlog wegens Duitsvriendelijk gedrag een dirigeerverbod kreeg. Bregstein maakte in 1986 een indrukwekkende documentaire over Otto Klemperer, de joodse dirigent die in Amsterdam het herdenkingsconcert voor de vijftig jaar geleden in Zwitserland overleden Mengelberg leidde. Tijdens de première van het stuk speelt Bregstein de rol van Klemperer, Van Amerongen speelt Seyss-Inquart, de Duitse Rijkscommissaris aan wie door Mengelberg tijdens concerten eer werd bewezen.

Van Amerongen: ,,Als toneelschrijvers zijn we amateurs en we leunen zwaar op Shakespeare. De geest van Mahler is ontleend aan Macbeth, de rechtzitting vlak voor de slotscène aan Richard III.'' Bregstein: ,,Het is fictie, geïnspireerd op documentatie, net als de historische stukken van Shakespeare.'' Van Amerongen: ,,Die waren slecht gedocumenteerd, dit is serieus docu-drama. Het is geheel gebaseerd op feiten en citaten en met een groot aantal historische personages, zoals Johan Luger, redacteur van De Telegraaf, de violisten Piet Heuwekemeijer en Elly Bijsterus Heemskerk, de harpiste Rosa Spier en de sopraan Jo Vincent. Marius Flothuis, die ook een rol in het stuk heeft en het eerste exemplaar van het boek krijgt, heeft het op fouten nagelezen. Maar behalve een docu-drama is het ook een koningsdrama over de val van de grote dirigent.''

Bregstein: ,,Ik had grote antipathie tegen Mengelberg en ben langzaam zijn grootheid gaan zien, ook die emorme tragiek van iemand met grote kwaliteiten die helemaal fout was. Dat is ook de houding van Klemperer tijdens de rechtszitting, gebaseerd op citaten: `U wilde de muziek blijven dienen. Maar objectief kan men niet anders constateren, dan dat u met de nazi's hebt gecollaboreerd onder het voorwendsel dat een kunstenaar boven de partijen staat. [-] Verehrtester Herr Kollege! U bent een ausserordentlicher dirigent, maar u bent een even ausserordentlicher domkop.' ''

Van Amerongen: ,,Wij hebben ons sterk geïdentificeerd met de criticus en componist Matthijs Vermeulen, die Mengelberg buitengewoon scherp heeft aangevallen, ook de idolatrie van zijn omgeving. Maar Vermeulen was niet blind voor zijn artistieke kwaliteiten: `Mengelberg was als kunstenaar een man naar mijn hart.' Vermeulen wilde ook best een krans leggen op zijn graf.

,,Dat Mengelbergs graf in Luzern nu is schoongemaakt en dat Riccardo Chailly daar onlangs een krans heeft gelegd, is een daad van noblesse. Philo is wat strenger, zeg het zelf maar.'' Bregstein: ,,Er is de neiging om te zeggen: `Mengelberg was een groot dirigent, en de rest is minder belangrijk.' Er blijft een eeuwige smet op zijn naam, die moet er blijven en die zal er blijven. Net zoals bij Furtwängler minder erg dan Mengelberg en Karajan erger dan Mengelberg. Er is een duidelijke stellingname in het stuk.''

Van Amerongen: ,,Er is een grote variëteit van meningen. We hebben expres tegengas gegeven tegen ons tegengas. Elly Bijsterus en Johan Luger, toch een bête noir in dit stuk, spreken een paar ware woorden. Ook Jo Vincent, die zich niet aansloot bij de Kultuurkamer en weigerde voor Seyss-Inquart te buigen. Ze zegt dat Mengelberg grote fouten heeft gemaakt, maar nooit een mens van kwade wil is geweest.''

Bregstein: ,,Luger zegt dat Klemperers optreden op het herdenkingsconcert het eerbetoon was van een dirigent voor een dirigent. Maar het is niet zo dat de jood Klemperer, die voor de nazi's moest vluchten, Mengelberg rehabiliteerde. Klemperer vond: `ik doe het, maar Herr Kollege, etwas fehlt.' ''

Van Amerongen: ,,We zijn zelf ook ambivalent. We begonnen vanuit een polemisch standpunt en maakten van Mengelberg een karikatuur. Halverwege kwamen we tot de ontdekking dat je geen toneelstuk schrijft over iemand die alleen maar dom of alleen maar fout is. Het is vervolgens genuanceerd, ook door het optreden van de vrouwen, Bijsterus en Vincent. Het is géén anti-Mengelbergpamflet, ik hoop dat het niet als zodanig overkomt. Het is een bijdrage aan de discussie over goed en fout, zoals die ook weer is ontstaan na het boek Grijs verleden van Chris van der Heijden. We zijn leerlingen uit de school van Presser, die onderscheid maakt tussen goed en fout. We zijn tegenstanders van het grijze idee dat iedereen een beetje goed èn een beetje fout was.

,,Dat is een ongelooflijke belediging voor de broers Jan en Simon Carmiggelt, die toen er in 1940 een `Verwalter' kwam bij Het Volk bijna als enigen ontslag namen. En een belediging van Marius Flothuis, die als enige bij het Concertgebouworkest is vertrokken, toen het niet langer kon. Er leeft bij ons beiden een woede tegen dat allemaal versimpelen tot `grijsheid'. Die genade kan Mengelberg niet worden gegund. Maar we doen wel aan rechtvaardigheid.''

Bregstein: ,,Wat ook blijkt in dit stuk, is dat kunst en politiek niet los van elkaar staan, dat je je als kunstenaar niet buiten de maatschappij kunt plaatsen. Het gaat niet alleen om Mengelbergs houding tijdens de oorlog, toen hij de joden uit het orkest liet halen. Mengelberg was al in de jaren '30 omstreden wegens zijn onverschillige houding tegenover het opkomende nazisme. Mengelberg heeft zich tientallen jaren ingezet voor Mahler, tòt de nazi's kwamen. Dat verraad aan Mahler èn aan zichzelf is onvoorstelbaar. Dat intrigeert mij zeer. Daarom is Mahler hier een zwijgend personage.''

Van Amerongen: ,,De zuivering na de oorlog was niet zo sterk, eerder emotioneel dan afgewogen juridisch verantwoord. Daarvan is Mengelberg ook een beetje het slachtoffer geworden. Het is terecht dat hij niet meer is teruggekomen. Maar er werd vooral gezocht naar een paar aansprekende namen. Mussert werd doodgeschoten, Mengelberg werd in ballingschap verdreven. De Nederlandse samenleving deed pathetisch door hem zijn medailles af te pakken en zijn paspoort in te nemen. Ik vind dat overdreven. Mengelberg was niet slecht, wel tamelijk dom. Maar Philo is strenger.'' Bregstein: ,,Mengelberg hield zich van de domme, dát was slecht.''

Willem Mengelberg tussen licht en donker: 15/10 20u De Balie Amsterdam. Het toneelstuk verschijnt 15/10 bij de Prom, Baarn. ƒ34.95.