`We gaan niet toetsen hoe mensen geloven'

Komt het nog goed met het CDA? De nieuwe partijleider Jan Peter Balkenende moet eerst `puinruimen', zegt hij. `We schieten helemaal niets op met zaken die maar dooretteren. Dat hebben we nu wel geleerd.'

De nieuwe CDA-leider schiet ondanks alles in de lach. ,,Heb ik dat zelf gezegd?''

Zeker, Jan Peter Balkenende (45) zei in 1995 tegen deze krant: ,,We moeten beginnen met het verbeteren van het imago door niet te veel fouten te maken.'' Het gesprek ging toen over de historische verkiezingsnederlaag van het CDA in 1994. Nu zegt hij: ,,Die woorden zijn nog actueel. Op z'n minst. Ze hebben na de ontwikkelingen van de afgelopen week weer eens een extra dimensie gekregen.'' Daarmee doelt Balkenende op de onverhoedse onttroning afgelopen zaterdag van zijn voorganger Jaap de Hoop Scheffer door de voormalig partijvoorzitter Marnix van Rij en het dagelijks bestuur van de partij. Een regelrechte bestuurscrisis die voorlopig beslist werd door de benoeming van de vice-fractievoorzitter en financieel specialist Balkenende tot fractievoorzitter, kandidaat-lijsttrekker en partijleider. En hij weet: hij mag geen fouten maken.

Balkenende begint optimistisch aan zijn nieuwe taak. Hij is het bijvoorbeeld niet eens met degenen die er nu vanuit gaan dat het CDA opnieuw gedoemd is tot vier jaar oppositievoeren. ,,De Volkskrant noemde in een commentaar een komende nederlaag voor ons onafwendbaar'', zegt Balkenende terwijl hij zijn bril omhoog duwt. Die afzakkende bril is overigens het enige punt in zijn uiterlijk waar hij zich een beetje zorgen over maakt, zegt hij later. Maar hij gelooft niet in een automatische nederlaag: ,,In de politiek kan het heel snel gaan. Vorige week had je het beeld van een CDA in volstrekte wanorde, met een hoop persoonlijk gedoe. Dan krijg je die speculaties dat Paars III een natuurnoodzakelijk gegeven is. We zijn nu een aantal dagen verder en ik merk dat de teneur in de reacties uit de partij heel anders is. Ik proef iets van opluchting, zin om verder te gaan en zo een nieuwe start maken met een nieuwe eerste man waar kennelijk vertrouwen in bestaat.

,,Het is absoluut geen gegeven dat verlies onafwendbaar is. Het is nu zaak dat de partij en de Tweede-Kamerfractie en alle mensen in het land werken aan vertrouwenwekkend optreden. Kijk, dat persoonlijk gedoe zal wel weer eens overgaan. Aan de orde is iets fundamentelers, namelijk je betrouwbaarheid als politieke partij. Dat het vertrouwen in de christen-democratie werd aangetast gaat mij aan het hart. En het ging de laatste tijd juist zo goed, de inhoud was op orde, we hebben geen problematische verhoudingen in de fractie, de achterban was gemotiveerd...''

Zo idyllisch was het toch niet. De Hoop Scheffer vertrok omdat hij geen vertrouwen had van een aantal Kamerkringvoorzitters. En er was toch ook een diepliggend verschil van mening over de koers van de partij?

,,Het heeft mij hogelijk verbaasd dat vorige week donderdag een persbericht uitging van het dagelijks bestuur waarin werd gezegd dat er een fundamenteel meningsverschil zou zijn tussen Marnix van Rij en Jaap de Hoop Scheffer over de campagnestrategie. Daar is geen sprake van. Als het gaat om de inhoudelijke lijnen van denken in de partij is er de afgelopen jaren juist sprake van synergie tussen het werk in de fractie, in het Wetenschappelijk Instituut en de partij. Van belang is dat het CDA heel duidelijk aangeeft wat onze politieke positie is, waar we eigenlijk voor staan. Ik merk de laatste dagen dat daar veel ruis over bestaat. Er wordt gesproken over richtingen en personen.''

U bedoelt dat analisten wijzen op een richtingenstrijd in uw beweging. Op de tegenstelling tussen een meer marktgerichte vleugel, waar De Hoop Scheffer een representant van was, en een christelijk, sociale vleugel, die uzelf zou voorstaan.

,,Dat soort schematische voorstellingen hebben we ook gezien bij de laatste verkiezingen. Toen werd gezegd: links program met een rechtse lijsttrekker. Maar ik heb het gevoel dat na de enorme klap van twintig zetels verlies in 1994, de partij juist heeft geïnvesteerd in het inhoudelijk weer op orde krijgen van zaken. Dat is begonnen met het verkiezingsprogramma Nieuwe wegen, vaste waarden onder leiding van Frans Andriessen, ik was overigens secretaris van die commissie. En daarna het program Samenleven doe je niet alleen.

,,Als je die politieke benaderingen ziet en je ziet op het ogenblik de uitwerking, in het levensloopbeleid, een modern familie- en gezinsbeleid, inrichting van de zorg, financieel beleid en sociale zekerheid, dat zit allemaal in een goede lijn: dat is toch een communitaristische aanpak. Oog hebben voor gemeenschappen, weg uit het staat-marktschema. Ook een zekere weerstand tegen de economisering van het maatschappelijk leven, om maar een paar trefwoorden te noemen. Dat was de lijn van Jaap en dat is ook mijn lijn.''

Eerder, in 1995, zei u: ,,Met abstracte maatschappijvisies win je geen stemmen.''

,,Tja, dat is ook zo. Het gaat ook om heldere standpunten. Ik noem een concreet voorbeeld: bij de Statencampagne hebben wij ons vierkant verklaard tégen rekeningrijden. Nou, dat hebben de mensen heel goed begrepen en we hebben ook gelijk gekregen want dat systeem met die cameraatjes boven de wegen is inmiddels van de baan.''

Wat kan de kiezer nog meer verwachten als u gaat meeregeren? Wordt de euthanasiewet teruggedraaid? En: werd die wet niet voorafgegaan door een regeling van CDA-minister Hirsch Ballin?

,,Het maakt een verschil of je deel uitmaakt van een regering. Dan moet je vaak tot een compromis komen, en dan is het de vraag of het compromis aanvaardbaar is of niet.''

Dus kiezers die het CDA willen stemmen omdat die partij kritisch is over de euthanasiewet krijgen nu van Jan Peter Balkenende te horen: `Als we gaan regeren komt er een compromis'?

,,Nee, ik sprak over het verleden. Toen hebben we te maken gehad met vraagstukken als abortus en euthanasie, dat heeft geleid tot bepaalde wetgeving. Ikzelf denk dat het lastig is om de wet die nu net in het Staatsblad is verschenen terug te draaien. Een rechtstaat moet ook een zekere stabiliteit bezitten, dus wetgeving om de paar jaar volledig omgooien, kan niet want dan wordt iedereen dol, ook uit wettechnisch oogpunt.''

Maar u ziet wel andere wegen?

,,Het is niet alleen een kwestie van de normen in de wet vastleggen. Als het gaat om euthanasie moeten we nadrukkelijk de aandacht vragen voor oplossingen als mensen aan het eind van het leven staan. Het zou een verschraling zijn, als het gaat om het levenseind, als die discussie alleen wordt teruggebracht tot wat is de juridische norm. Is er hulp beschikbaar, zijn er alternatieven? Ik denk dat die elementen nadrukkelijker in beeld moeten komen. Dan krijg je een veel evenwichtiger discussie over dit soort moeilijke kwesties. Dit leent zich ook niet direct voor welles-nietesspelletjes, daarvoor is het te complex.''

Het gaat wel over het christelijk profiel van het CDA. Dat is binnen uw partij ter discussie gesteld omdat het CDA open staat voor niet-christenen.

,,Laat ik in alle duidelijkheid zeggen: de C staat wat mij betreft niet ter discussie. Het CDA is een christen-democratische partij en wij spreken elkaar aan op onze uitgangspunten. Gerechtigheid, spreiding van verantwoordelijkheid, rentmeesterschap en solidariteit. Dat is het politieke kader. We gaan mensen dus niet toetsen op hun kerklidmaatschap of op hoe zij het geloof zien. We spreken mensen aan op politieke uitgangspunten, dat zijn afspraken die twintig jaar geleden zijn gemaakt bij de totstandkoming van het CDA. Nu is het zo dat je natuurlijk ook anderen in je partij hebt. Dat is niet nieuw: je had in de Anti-Revolutionaire Partij ook mensen met het joodse geloof als lid.

,,Ten aanzien van de islam, moeten zaken uit elkaar worden gehouden. Mijn zorg is na het vreselijke drama in de VS dat er geen situatie gaat ontstaan van wij tegen zij, van moslims tegenover de Westerse wereld. Terwijl het hier eigenlijk gaat om onmenselijkheid versus beschaving.

,,We hebben hier een multiculturele samenleving waarin goed onderscheid gemaakt moet worden tussen degenen die bij wijze van spreken een jihad, een heilige oorlog, acceptabel vinden en een overgrote meerderheid van moslims die volstrekt vredelievend is. Nederland is altijd een land geweest met minderheden. We hebben altijd een bijzondere structuur gehad van protestant en katholiek, buitenlanders en binnenlanders, het is altijd een combinatie geweest van groepen en juist die diversiteit heeft Nederland gemaakt tot een tolerant en open land. Maar dat betekent wel, als je vreedzaam wil samenleven, dat je helderheid moet hebben over wat wel kan en wat niet. Als jongeren makkelijk mee gaan met foute handelingen dan past daar een heel hard verhaal van: zo moet het niet.

,,Dat vertaal ik naar het CDA: wij zijn een christen-democratische partij, en de C staat niet ter discussie. We hebben altijd mensen erbij gehad die wat verder af stonden van een christelijke kerk, en ik zie daar eerlijk gezegd geen probleem. Zou er op een gegeven moment een poging zijn om de grondslag van het CDA te veranderen, dan zou ik daar wel een probleem mee hebben, maar dat heb ik helemaal niet gemerkt.''

De vraag blijft of uw trouwe aanhang, de over het algemeen wat oudere protestantse kiezer, het waardeert dat die C ook `islamitisch' kan betekenen.

,,Dat is wat andere, kleine christelijke partijen graag doen. Zij willen het onderwerp om politieke redenen exploiteren. Wij hebben een moslim in de fractie, Cosgun Çörüz. En die andere partijen zeggen dan: bij het CDA zitten moslims, kom maar bij ons, dan heb je dat niet. Dat vind ik geen recht doen aan de discussie.''

Wat heeft nu bij u prioriteit? Gaat u handenschudden om uw bekendheid te vergroten?

,,Als het gaat om de kiezer heb ik natuurlijk heel wat te doen na wat er vorige week is gebeurd. Er moet puin worden geruimd.''

Moet het dagelijks bestuur opstappen?

,,Het DB. Er ligt een eigen verantwoordelijkheid van het partijbestuur om tot een oordeel te komen, het ligt dus niet op de weg van een fractie om zich te mengen in die discussie.''

U bent de partijleider en mag zich er wel mee bemoeien.

,,Ja, dat is ook zo. Het DB zou ook zelf een stap kunnen zetten door te zeggen: `Wij belasten de partij verder niet door zelf terug te treden om ruimte te maken voor herstel van vertrouwen'.''

U heeft liever dat zij zelf aftreden?

,,Het is altijd plezieriger, dat vind ik een algemene notie, dat mensen hun verantwoordelijkheid niet ontlopen. Zelf stilstaan bij de vraag: kunnen wij nog wel verder? Dat vind ik ook uit een oogpunt van verantwoordelijkheid nemen beter dan zeggen: nou, we laten het er maar op aankomen tot een partijbestuur een besluit neemt en ons wegstuurt.''

Over leiderschap: als er een bestuurlijke crisis losbarst zoals in Provinciale Staten van Gelderland afgelopen week, krijgen de lokale CDA-bestuurderen dan Jan Peter Balkenende aan de lijn?

,,We zijn volwassen mensen in de partij. Ik vind dat de les die je kunt trekken uit wat vorige week gebeurde, is dat ieder zijn verantwoordelijkheid op zijn eigen niveau moet nemen. De situatie vroeger was dat iemand aan de top van de organisatie stond. Alles gebeurde volgens richtlijnen van die top en als er ergens gedoe was, moest die leider zich er ogenblikkelijk zelf mee bemoeien. Ik vind dat niet beantwoorden aan het beeld van deze tijd. Mensen dragen zelf hun verantwoordelijkheden, maken zelf hun keuzen. De regio's zijn mans genoeg om deze zaken op te lossen. Ik vind alleen wel dat ook op de andere niveaus men zich zeer bewust moet zijn van de situatie van het CDA op dit moment. Dat je problemen snel moet oplossen, want we schieten helemaal niets op met zaken die maar dooretteren. Dat hebben we nu wel geleerd.''