Prijsstunters lichten notaris beentje

Felle prijsconcurrentie, zelfs via het `stunten' met tarieven, brengt in toenemende mate notarissen in de gevarenzone. Sommige notarissen gooien de handdoek in de ring. Is de marktwerking in het notariaat, sinds twee jaar wettelijk mogelijk, haar doel voorbijgeschoten? ,,We horen kreunende geluiden.''

Harm ten Broecke heeft iets waar veel collega's stinkend jaloers op zijn. Hij is niet alleen notaris maar ook marketeer. En die combinatie is in het notariaat zo zeldzaam als aardschokken in Nederland. Ten Broecke runt vanuit Hilversum een notarissenpraktijk waar 17 mensen werken. Zijn klanten zitten niet alleen in Hilversum maar komen ook uit Breda, Den Helder en Doetinchem. En dat is opmerkelijk. Notarissen bedienen immers van oudsher een lokale markt. Waarom reist iemand die een woning koopt in zijn woonplaats Doetinchem naar Hilversum terwijl er in Doetinchem twee notariskantoren zijn te vinden?

Het geheim zit in de lage tarieven. De Haas Ten Broecke, zoals het Hilversumse kantoor officieel heet, is een prijsstunter. Consumenten die op internet ronddolen, vinden op de website www.degoedkoopstenotaris.nl de tarieven van De Haas Ten Broecke. Enige tijd was het kantoor op de website de op één na goedkoopste notaris, nu staat het kantoor op nummer tien.

,,Ik heb onlangs mijn tarief weer opgeschroefd'', vertelt Ten Broecke. ,,We kregen teveel werk. Het afgelopen jaar hebben we drie mensen aangenomen. Maar ook dat was niet voldoende. Daarom hebben we het tarief verhoogd. Nu kunnen we de toeloop zonder problemen behandelen.''

Ten Broecke, die ook notaris is bij de Staatsloterij-trekking, speelt met de tarieven sinds dat per 1 oktober 1999 is toegestaan. Toen trad na meer dan 15 jaar touwtrekken tussen politiek en notariaat de vernieuwde Notariswet in werking. Daarin werden, als meest fundementele wijziging, de vaste tarieven losgelaten, zij het voor een periode van drie jaar binnen bepaalde bandbreedtes. Het parool van de politiek luidde immers marktwerking, ook binnen het als ingedut bekend staande notariaat.

Ten Broecke maakte direct gebruik van de wetswijziging. Hij begon te spelen met de tarieven tot ongenoegen van de acht andere notariskantoren in Hilversum. ,,Wij kunnen namelijk op elk moment de kostprijs van onze diensten bepalen, Daarom zijn we er meteen mee begonnen.''

Het voortdurend kunnen vaststellen van de kostprijs van notariële diensten, zoals Ten Broecke regelmatig doet, is binnen het notariaat minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Tot twee jaar geleden, toen de tarieven nog vast lagen, hoefden notarissen geen uren te schrijven. Immers, de tarieven waren een gegeven, net als de vaste kosten zoals het pand en het personeel. En variabele kosten heeft een notaris nauwelijks.

Nu de prijzen binnen bepaalde grenzen vrij zijn, is inzicht in de kostprijs een vereiste om te weten of er winst of verlies op een akte of testament wordt gemaakt. Maar uit recent onderzoek van accountants- en adviesconcern Ernst & Young blijkt dat meer dan de helft van de Nederlandse notariskantoren geen uren schrijft. Dat betekent dat ruim 400 notariskantoren elk inzicht in de onderliggende prijs van hun diensten ontberen.

Een schrikbarend aantal, vindt de zojuist aangetreden nieuwe voorzitter van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) Dolf Plaggemars. ,,Ik ben zojuist voor twee jaar aangesteld. En het is mijn persoonlijke doel om in die tijdsspanne ieder notariskantoor aan het tijdschrijven te krijgen. Er zijn notarissen die op de gok hun tarieven verlagen. Dat kan natuurlijk niet.''

Het geen flauw benul hebben van de kostprijs komt voor meer dan de helft van de notarissen op een ongelukkig moment. De economie zit in een dip en het gevaar van een recessie dreigt, zeker na de aanslagen in de Verenigde Staten. De invloed hiervan op de vastgoedmarkt baart het notariaat nog de grootste zorgen. Volgens het onderzoek van Ernst & Young is circa tweederde van de omzet van notarissen afkomstig uit deze discipline, de rest komt uit de familie- en ondernemingspraktijk.

En met de huizenmarkt ging het al niet meer crescendo. De hausse die de Nederlandse vastgoedmarkt jaren kende, is sterk bekoeld. Uit gegevens van het kadaster blijkt het aantal hypotheek- en transportaktes in 2000 scherp te zijn gedaald. ,,De combinatie van een dalende conjunctuur en het vrijgeven van de tarieven wordt sommige notariskantoren noodlottig'', stelt Wim Hamming, die een onderzoek verrichtte naar de bedrijfseconomische ontwikkelingen van het Nederlandse notariaat.

,,De precieze kosten kennen bepaalt nu de overlevingskans van ieder notariskantoor'', zegt de bij Ernst & Young werkzame onderzoeker. ,,Dalende omzet en stijgende kosten kunnen maar weinig kantoren volhouden.''

Die overlevingskans wordt nog eens verkleind door de komst van `prijsbederfers' zoals de Hilversumse notaris Ten Broecke. Het stunten met tarieven is niet van de lucht sinds de nieuwe Notariswet. Steeds meer kantoren zijn gedwongen zich te onderscheiden met lagere prijzen om het weglopen van klandizie het hoofd te bieden. Vrijwel zonder uitzondering zijn de prijsstunters te vinden op de website www.degoedkoopstenotaris.nl, een initiatief van twee rechtenstudenten. De site is nu een jaar actief en de oprichters claimen 800 bezoekers per dag.

Verder maken consumenten steeds vaker een belrondje langs een aantal notarissen om de tarieven naast elkaar te zetten. En de goedkoopste trekt doorgaans aan het langste eind. En keuze aan notarissen is er in sommige regio's genoeg. Door de vernieuwde Notariswet zijn de vestigingseisen aanmerkelijk versoepeld en dat is het startsein geweest voor een gestage toestroom van nieuwe notarissen die hun geluk beproeven. In het arrondissement Assen zijn er twaalf nieuwe notarissen bijgekomen. In Heerenveen zijn nu vijf notarissen te vinden, anderhalf jaar eerder waren dat er nog twee.

De gevolgen in de notariële sector zijn verstrekkend. Enkele notarissen zijn door de hevige prijserosie de laatste paar maanden in de moeilijkheden terechtgekomen. Zij zitten financieel aan de grond, meestal doordat zij onvoldoende inzicht hebben in de kostprijs van hun notariële diensten, en stoppen daarom met de uitoefening van het beroep om faillissement te voorkomen.

KNB-voorzitter Plaggemars zegt op de hoogte te zijn van de financiële problemen van enkele notarissen. ,,We horen kreunende geluiden. Er zijn minimaal vijf gevallen bij ons bekend, hoewel we nog niet precies weten wat er aan de hand is. Maar ik wil hiervan het naadje van de kous weten. Wij gaan grondig onderzoeken waarom deze notarissen stoppen met hun beroep.'' Plaggemars weigert de namen te geven van de notarissen die in moeilijkheden verkeren. Het enige dat hij kwijt wil is dat het om notarissen gaat ,,in de regio's Emmen, Noord-Limburg en Zuid-Holland.''

Het is circa twintig jaar geleden dat voor het laatst notarissen in de gevarenzone terecht zijn gekomen. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig zat de vastgoedmarkt in een diepe malaise. Ook toen vielen volgens onderzoeker Hamming enkele notariskantoren om. ,,De huidige situatie doet mij denken aan die periode'', zegt Hamming. ,,Niet voor niets is toen een verplichte cursus financiële besturing opgezet. Notarissen zijn nu eenmaal geen bedrijfseconomen.''

Voor Plaggemars en zijn beroepsorganisatie komen de probleemgevallen in de regio's Emmen, Noord Limburg en Zuid-Holland als een blessing in disguise. Over een jaar vindt in de Tweede Kamer een evaluatie plaats van de vernieuwde Notariswet die dan drie jaar in werking is. De excessen die nu plaatsvinden kan de beroepsorganisatie aangrijpen om de politiek duidelijk te maken dat marktwerking in het notariaat niet alleen maar heil brengt. ,,Dit wordt het jaar van de waarheid'', beaamt Plaggemars. ,,Hoe we de politiek gaan bewerken weten we nog niet. Maar het staat als een paal boven water dat twee jaar geleden, vlak vóór de invoering van de wet, alles moest wijken voor de markt. De slinger is wat dat betreft te ver doorgeslagen. Ik hoop dat er nu meer oog is voor een genuanceerd beeld van het notariaat.''

Het lastige is vooralsnog dat de een door het ministerie van Justitie ingestelde driekoppige commissie, onder leiding van de voormalige president van het gerechtshof in Den Haag, Govaert Kok, de problemen in het notariaat nog niet heeft geconstateerd. In het laatste verslag, dat van eind juli dateert, staat letterlijk dat ,,de continuïteit van de dienstverlening door de introductie van concurrentie niet in gevaar is gebracht. De economische positie van de kantoren is ondanks het teruglopen van het aantal akten gezond.''

Het rapport heeft dan ook binnen het notariaat veel kritiek geoogst, hoewel de bewoordingen van voorzitter Plaggemars diplomatiek zijn. Hoogleraar notarieel recht Marten-Jan van Mourik daarenetegen, de nestor van de sector, liet onlangs geen spaan heel van het rapport. In een column in het vakblad Notariaat Magazine van september spreekt hij van de ,,vooringenomen sfeer die het rapport ademt'', doelend op de beoogde marktwerking. Verder vindt hij dat in de studie ,,het notariaat bij voorbaat de rol van oligopolistische schraper krijgt toebedeeld''.

Maar wat te doen? Een terugkeer naar de oude Notariswet, die van 1842 dateert, behoort straks bij de politieke evaluatie theoretisch tot de mogelijkheden. Maar Plaggemars vindt dat niet wenselijk. ,,Laten we niet vergeten dat de nieuwe wet een katalysator is voor innovatie. De efficiency van notariskantoren is toegenomen, het heeft een impuls aan de productontwikkeling gegeven, het kostenbewustzijn is vergroot, er is meer specialisatie gekomen en er zijn samenwerkingsverbanden ontstaan als Formaat Notarissen en Netwerk Notarissen. Dat zijn louter voordelen.''

Notaris Ten Broecke in Hilversum, waar al enige tijd een prijzenoorlog woedt, lijkt in ieder geval de vruchten te hebben geplukt van de vernieuwde wet. De afgelopen twee jaar is de omzet gestegen, net als het bedrijfsresulaat, zo verklaart hij. Precieze cijfers verstrekt hij niet, dat is not done in de besloten beroepsgroep van notarissen. Maar is het rendement (bedrijfsresulaat op omzet) en dus de winst onder de streep ook gestegen? ,,Nee, die is ongeveer stabiel'', verklaart Ten Broecke na lang aandringen. Zijn notariskantoor heeft dus marktaandeel veroverd, maar dat niet weten om te zetten in meer klinkende munten.