Bemiddeling op het belastingkantoor

Een verschil van mening met de belastinginspecteur hoeft niet altijd een gang naar de rechter te betekenen. De mediator doet zijn intrede op het belastingkantoor.

Wat ligt meer voor de hand dan ruziemaken met de belastinginspecteur? Inhaligheid hoort immers tot de ondeugden van de staat. Diezelfde staat heeft een wettelijke regeling bedacht om geschillen af te wikkelen: een bezwaarschrift tegen de aanslag met de belastingrechter als achtervanger. Twintig jaar geleden zagen we een noviteit. Belastingbetalers konden voortaan bij geschillen die niet fiscaal-technisch zijn de Nationale ombudsman te hulp roepen. Inmiddels dient zich een andere nieuwigheid aan: mediation als conflictoplossing. Maar de fiscale wereld reageert aarzelend.

De belastingadviseur heeft geen belang bij dit snelle en goedkope alternatief. De rechter ziet deze nieuwe vorm van bemiddeling half en half als een onvolwaardige concurrent. Maar de fiscus zet schoorvoetend de eerste stappen op het nog onbetreden pad. Het initiatief ontspruit niet uit een politieke visie of het beleid van de dienstleiding. Enkele belastingambtenaren die ook een opleiding als mediator achter de rug hebben, introduceren de bemiddelingsvorm op hun belastingkantoor.

Een mediator begeleidt de twistende partijen bij het vinden van een uitweg. Als gespreksleider zorgt hij ervoor dat de partijen oog krijgen voor elkaars belangen en constructief alternatieve mogelijkheden van een oplossing verkennen. Niet te veel omkijken in wrok, maar zoeken naar een werkbare relatie in de toekomst. Mediation komt in Nederland aarzelend op gang. De benadering boekt inmiddels succes op uiteenlopende terreinen als arbeidsconflicten, echtscheidingen en ruzie met de gemeente.

De Maastrichtse belastinginspecteur Alexander Oosterman is al in zo'n 50 gevallen opgetreden als mediator in een fiscaal geschil. Beide partijen kwamen er samen niet meer uit. Toch waren ze bereid via bemiddeling een oplossing te zoeken. Oosterman bereidt zo'n bemiddeling voor in afzonderlijke gesprekken met eerst de belastingbetaler (vaak begeleid door zijn adviseur) en daarna de belastingambtenaar. Daarna komen ze allemaal onder leiding van de mediator bij elkaar. Meestal lukt het al in die eerste bijeenkomst de problemen op te lossen.

Bij principiële juridische geschillen is geen fiscale mediation mogelijk. Maar het is de ervaring van Oosterman dat onder een juridisch jasje soms persoonlijke tegenstellingen schuilgaan. Inspecteur en belastingbetaler wantrouwen elkaar, miskennen de voor de ander doorslaggevende belangen of bijten zich om een andere reden vast in een onwrikbaar standpunt. Als zo'n geval op het bordje van de rechter komt, stuurt die de partijen nog wel eens de gang op met het dringende advies eerst samen naar een oplossing te zoeken. Onder die druk kan het uiteindelijk toch nog tot een vergelijk komen. ,,Als zo'n gesprek in een vroeger stadium plaatsvindt, kunnen beide partijen vaak veel geld en tijd besparen'', aldus Oosterman, zelf een gekwalificeerd mediator. ,,In plaats van de juridisering van een conflict, kun je je ook richten op het wegnemen van de achterliggende oorzaak, bijvoorbeeld wantrouwen. De kans is groot dat er dan geen juridisch conflict meer overblijft.'' Oosterman geeft burgers en bedrijven in en rond Maastricht die menen dat hun relatie met de inspecteur is vastgelopen op een niet-fiscaaltechnisch punt, de gelegenheid hun zaak voor mediation in te brengen.

Die bemiddeling verloopt niet helemaal volgens de regelen van de kunst van mediation. De formele onpartijdigheid van de mediator, die boven alle twijfel verheven moet zijn, is hier ver te zoeken. Oosterman werkt immers in een coördinerende functie bij de Maastrichtse belastingdienst. Ook met de regel van de strikte vertrouwelijkheid van een mediation kan het wat moeilijk liggen. Maar goed, het gaat om een project dat is bedoeld om ervaring op te doen. Bij pioniers moet men de meetlat niet meteen op het hoogste punt leggen. Voordat de regelzucht toeslaat, moet er ruimte zijn voor een informeel experiment. Het is de vraag wanneer ook belastingadviseurs of de commerciële mediators zich op dit nieuwe terrein durven te wagen.

De Maastrichtse belastingambtenaar denkt dat fiscale mediation op korte termijn in een stroomversnelling terechtkomt. Als eindpunt van deze ontwikkeling bepleit hij een algemene overheidsdienst met echt onafhankelijke mediators. Dat idee wordt ondersteund door de enige andere mediator in de belastingdienst, de Bredase inspecteur Ronald van den Heuvel. Hij beoordeelt voor geheel Zuid-Nederland klachten van belastingbetalers die niet op lokaal niveau opgelost konden worden. Op eigen initiatief of op verzoek beproeft hij mediationtechnieken. Mochten die falen, dan zet Van den Heuvel zijn ambtelijke pet weer op om de klacht ambtelijk te beoordelen. Een rechtgeaarde mediator gruwt van zulke dubbele petten. Dat hoeft belastingbetalers of adviseurs in het zuiden er niet van te weerhouden deze mogelijkheid hun fiscale conflicten bij te leggen met beide handen aan te grijpen. Ze biedt namelijk uitzicht op een betere werkverhouding in de toekomst. Beide ambtelijke bemiddelaars hanteren de voorwaarde dat zowel de inspecteur als de belastingbetaler achter de mediationpoging staan. Geen van beide mag zich in een eventuele latere rechtszaak beroepen op wat tijdens de mediation ter tafel komt. Bovendien moet de inspecteur handelingsvrijheid hebben. Die heeft hij bijvoorbeeld niet als de wet of landelijk beleid voorschrijft hoe de belastingheffing moet plaatsvinden. De fiscale mediation is kosteloos.

Belastingbetalers die onder de Maastrichtse belastingdienst vallen en van mediation gebruik willen maken, kunnen hun geval voorleggen aan mr. A. Oosterman [tel. (043) 354 57 44]. Ondernemers in Zuid-Nederland (dat begint voor de belastingdienst al bij Den Haag en Utrecht) kunnen een zaak die op lokaal niveau is vastgelopen, door mr. R. van den Heuvel laten bekijken op de mogelijkheden voor mediation [tel. (076) 526 00 00]. Wie niet bij hen terecht kan, zou zelf met een mediator op de proppen kunnen komen. In het huidige formele vacuüm kan er soms niets en soms veel. Een lijst met gekwalificeerde mediators is verkrijgbaar bij het Nederlands Mediation Instituut, telefoon (010) 405 69 89.