Aftellen tot euro-day

De eerste euro-transporten zijn al overvallen, in Duitsland en Italië. In die landen wordt het leger ingezet. Maar in Nederland zijn de transporten uitbesteed aan ongewapende particuliere beveiligers. Ze vertrouwen op plofkoffers en procedures. `Een Duitse collega zei: Jij komt ook aan de beurt.'

Het was een inside job, zoals meestal bij berovingen van geldtransporten. Op donderdag 6 september om 11 uur 'sochtends stopte een gepantserde geldwagen van de Duitse waardevervoerder Securicor op een verlaten weg bij Giessen, een kleine stad in de buurt van Frankfurt. De chauffeur, een 35-jarige man die al drie jaar bij het bedrijf werkte, overmeesterde zijn bijrijder. Daarna haalde hij de geldzakken uit het laadruim en verdween met een gereedstaande handlanger in een gestolen Opel Vectra, die later leeg werd teruggevonden.

Een overval zonder bloedvergieten met een betrekkelijk kleine buit. Geen misdrijf waar Bundesfinanzminister Hans Eichel zijn agenda voor dient aan te passen. Toch kwam de Duitse bewindsman net als de Europese Centrale Bank nog dezelfde dag met een verklaring. Ook de betrokken verzekeringsmaatschappij had haast door onmiddellijk 50.000 D-mark tipgeld uit te loven. Bij een andere Duitse waardetransportfirma grepen werknemers het incident aan om het werk neer te leggen en meer salaris te eisen.

Waarom zoveel ophef over een geldloper die de fout ingaat, een pijnlijk maar niet ongewoon bedrijfsongeluk? Het antwoord ligt in de gestolen munteenheid: in de geldwagen zat 1,2 miljoen euro in verschillende coupures. De bevoorrading van de banken met de nieuwe munt was pas drie dagen daarvoor met veel vlagvertoon begonnen.

Twee weken later was het opnieuw raak. In de Zuid-Italiaanse stad Bari verdwenen de eerste nieuwe munten. Met een slopersbal kraakten tien gewapende mannen een muur van een eurodepot. Omdat de politie binnen twee minuten ter plekke was, hadden de boeven nauwelijks tijd. De bende ontkwam met niet meer dan vijfduizend euro in muntgeld.

De derde opmerkelijke eurovangst dateert van vorige week donderdag. In de Venlose hengelsportzaak Fish Inn betaalde een klant twee zakken visvoer met een biljet van vijf euro. Pas op 1 januari een wettig betaalmiddel, wist verkoper Richard Reijnen. Maar ,,voor de lol'' nam Reijnen het biljet aan en liep ermee naar de pers. Over de herkomst van het biljet tast De Nederlandsche Bank in het duister: de koper van het visvoer is spoorloos. De bank kon alleen aan het serienummer zien dat het biljet in Duitsland was gedrukt. De Europese Centrale Bank (ECB) is een onderzoek naar de eerste Europese eurobetaling begonnen.

Nog 79 dagen en dan is het E-day. In twaalf landen van de Europese Monetaire Unie moeten rond de jaarwisseling in zo kort mogelijke tijd vijftig miljard euromunten en veertien miljard bankbiljetten in omloop worden gebracht. Tegelijkertijd moeten de guldens, drachmes, peseta's, marken en de andere nationale munten uit de roulatie verdwijnen. Deze grote logistieke operatie vergt het uiterste van overheden, banken, politie, waardetransporteurs en winkeliers. En omdat de bankbiljettenstroom in de periode dat twee munten circuleren vijf- tot zesmaal zo groot zal zijn, spannen volgens diverse berichten ook criminelen samen om werk te maken van de periode van omwisseling.

Kijk naar de politieberichten. Afgelopen zomer haalden oplichters in bejaardenhuizen eurotrucs uit. Onoplettende vakantiegangers bekeken thuis met schrik hun bankafschriften: rekeningen in lires bleken soms in euro's afgeschreven. Ook doken de eerste, nogal amateuristische falsificaten op. Ter bestrijding van de meer serieuze criminaliteit riep de Europese Commissie de hulp in van Europol. De in Den Haag gevestigde Europese politiedienst brengt potentiële dadergroepen in kaart. De dag voor de overval bij Giessen maakte adjunct-directeur Bruggeman van Europol juist bekend over harde aanwijzingen te beschikken dat professionele vervalsers voorbereidingen treffen om valse euro's te produceren.

Of valsemunters achter de overval op de Securicor-geldwagen zitten, staat niet vast. Wel is zeker dat deze beroving beantwoordt aan het spookscenario dat diverse politiemensen eerder schetsten: vervalsers die ruim vóór de datum van omwisseling de beschikking krijgen over de originele eurobiljetten. Direct na E-day, als nog niemand vertrouwd is met de nieuwe munt, zouden de vervalsers met hun nepeuro's kunnen toeslaan.

Riskant

De genoemde incidenten en de regelmatig uitgesproken verwachting dat de georganiseerde misdaad intensief nadenkt over manieren waarop ze straks een slag kan slaan bij de euro-introductie, roepen vragen op. Hoe riskant is het Nederlandse omwisselingsscenario, dat van alle eurolanden het meest ambitieus is? Welke calamiteiten kunnen een voorspoedige overgang naar de euro in gevaar brengen? En waarom schakelen andere eurolanden het leger, de marine en de luchtmacht in en is de distributie van de nieuwe munt in Nederland uitbesteed aan ongewapende waardetransporteurs en de pakkettendienst van TNT Post Group?

Van alle eurolanden mikt Nederland op de snelste overgang naar de nieuwe munt in het chartale betalingsverkeer. Het is de ambitie van De Nederlandsche Bank om een week na 1 januari 2002 reeds driekwart van de contante betalingen in euro te laten gebeuren. En al op 27 januari kan voor het laatst met guldens worden betaald. In acht andere eurolanden loopt de periode van dubbele circulatie door tot 28 februari. De Nederlandse termijn van vier weken is overigens een poldermodel-compromis. De detailhandel wilde het liefst in één dag op de nieuwe munt overgaan, de banken stelden een periode van twee maanden voor.

De realisatie van het voortvarende Nederlandse scenario is in handen gegeven van drie bedrijven. TNT Post Group gaat met duizend bestelauto's de `fijndistributie' van het muntgeld aan de winkels, marktkramen en andere toonbankinstellingen voor zijn rekening nemen. De bestelwagens worden voor de gelegenheid uitgerust met elektronische locatiesystemen en deels bemand met oud-marechaussees en oud-politiemannen. De bevoorrading van banken en grootwinkelbedrijven geschiedt door twee particuliere waardetransporteurs, Brink's en Geldnet. Met in totaal zo'n driehonderd gepantserde geldwagens voor de biljetten en ruim honderd gewone vrachtwagens voor de munten zijn beide bedrijven sinds 1 september met de distributie van de nieuwe munt begonnen. Vele duizenden ritten van de kluizen van De Nederlandsche Bank naar de banken en grootwinkelbedrijven. Een klus die zijn climax bereikt in de weken na kerst.

De directeuren van Brink's en Geldnet, samen goed voor bijna tweeduizend werknemers, zijn blij met de opdracht. ,,Twee middelgrote bedrijven die bij de omwisseling zo'n belangrijke rol mogen spelen, dat is een grote verantwoordelijkheid'', zegt Pieter Verzendaal van Geldnet, een Nederlands bedrijf waarvan TNT Post meerderheidsaandeelhouder is. ,,De euro is voor onze branche de best denkbare reclame'', zegt collega Joop van Werkhoven van Brink's, onderdeel van het aan de beurs van New York genoteerde Brink's Inc. dat in 139 landen actief is in de beveiliging. Van Werkhoven is ervan overtuigd dat de euro de branche structureel 25 procent meer omzet bezorgt. Het extra werk moet vooral komen uit het vergroten van de dienstverlenende activiteiten van zijn bedrijf, het geldtellen, het beheer van flappentappers en de waardeopslag.

Veel bedrijven krijgen door de euro nu pas oog voor de kosten die verbonden zijn aan het beheer van contant geld, constateert Van Werkhoven. Tellen, bewaken, storten bij de bank, het toezicht op dit proces – een groeiend aantal bedrijven blijkt die zorg bij nader inzien liever uit te besteden en zich te richten op de `kernactiviteiten'. Zelfs banken rekenen de behandeling van contant geld niet meer tot hun core business. ,,Let maar op'', zegt de directeur van Brink's, ,,je krijgt veel meer bankfilialen waar medewerkers nooit meer met contant geld in aanraking komen.''

In Frankrijk en andere Europese landen hadden de afgelopen jaren veel overvallen op waardetransporten plaats. De trend in die landen is dat criminelen naar steeds zwaardere wapens grijpen: machinepistolen, bazooka's, explosieven – op de ringweg van Parijs was een geldwagen in december zelfs doelwit van een raketaanval. De Nederlandse statistieken vertonen een tegenstelde curve. De Centrale Recherche Informatie (CRI) registreerde in 1997 nog 32 overvallen op waardetransporten, vorig jaar zes. ,,En daarvan was er niet één geslaagd'', stelt Van Werkhoven tevreden vast.

In de voortdurende wedloop met de misdaad heeft de Nederlandse transportbranche de afgelopen jaren grote winst geboekt, bevestigt collega Verzendaal van Geldnet. De omslag naar veel strengere veiligheidsnormen kwam in 1995 toen Geldnet in korte tijd te maken had met vier overvallen. Bij een van die overvallen werd een medewerker van de vervoerder doodgeschoten door een collega, die naar later bleek bij de overvallers hoorde. ,,Zoiets wilden we nooit meer meemaken'', zegt Verzendaal. ,,Mede op aandringen van justitie hebben we alles dichtgegooid.''

Shovel

Geldnet liet nieuwe panden bouwen. Door betonblokken voor de vestigingen te leggen konden inbrekers niet langer met een shovel bij de geldtelcentrales van het bedrijf naar binnen rijden. Ook investeerden de waardetransporteurs in nieuwe beveiligingssystemen. De gepantserde geldauto's kregen een groot aantal kluizen, de zogenoemde `plofkoffer' voor looptransporten deed zijn intrede en procedures werden zoveel mogelijk `mensonafhankelijk' gemaakt. De chauffeur en bijrijder van de geldwagen hebben geen kennis en ook geen controle over de goederen die zij vervoeren. In geval van bedreiging kan de brandstoftoevoer van de geldauto's vanuit de centrale worden afgesloten. Ook de met tijdklokken uitgeruste kluizen en de plofkoffers zijn op afstand te bedienen.

Op de kamer van Van Werkhoven bij Brink's in Houten staat tegen een muur een gepantserde zijruit van een geldwagen. In het hart van de ruit zitten twee vuistgrote sterren. Een relikwie dat de directeur dagelijks herinnert aan een mislukte overval vorig jaar in Amsterdam-Zuidoost. Zonder succes schoten de overvallers daarbij met een kalasjnikov op een geldwagen. Veiligheid in het waardetransport is voor de twee Nederlandse waardevervoerders een brancheaangelegenheid. De directies stemmen het veiligheidsbeleid regelmatig met elkaar af. ,,Een overval op Geldnet is voor ons net zo erg als een overval op Brink's'', zegt Van Werkhoven.

Twee principes vormen het uitgangspunt bij de veiligheid van de Nederlandse waardetransporten. Een lage buitverwachting en een geringe buitkans. De waarde in de geldauto's is beperkt. En die waardes zijn altijd verdeeld over een groot aantal kluizen waarvan de medewerkers geen sleutels hebben. Het kraken van al die kluizen vergt daardoor te veel tijd. ,,Nederlandse geldwagens zijn voor criminelen relatief oninteressant'', zegt Van Werkhoven. ,,Zonder hulp van binnenuit lukt het niet meer onze wagens te overvallen'', zegt collega Verzendaal.

Met Groot-Brittannië, Ierland, Griekenland en Oostenrijk behoort Nederland tot de weinige landen in Europa waar geldlopers ongewapend hun werk doen. In Frankrijk en België is de veiligheidsmoraal anders, zegt Verzendaal. In die landen moeten wapens de kostbare last deels beschermen. ,,Een onverstandig uitgangspunt, de statistieken bewijzen het. Criminelen denken vaak dat ze mensen kunnen uitschakelen. Wij hebben geïnvesteerd in procedures en uitrusting. Bij ons heeft het geen zin een geldloper te bedreigen. Onze mensen staan niet tussen het geld en de crimineel.''

Volgens Verzendaal willen collega's elders in Europa het Nederlandse beleid graag kopiëren. Dat streven stuit echter op verschillen in wetgeving en het feit dat in landen als Frankrijk en Duitsland nog veel familiebedrijven actief zijn in het waardetransport. Deze kleine bedrijven ontbreekt het aan middelen voor grote investeringen.

,,Wapens zijn voor twee partijen een bedreiging: voor criminelen, maar ook voor degenen die ze ter bescherming dragen'', zegt woordvoerder Stefan Bocqué van Group 4 Securitas, de Belgische marktleider in het waardevervoer. Na een reeks van bloedige overvallen wilden de overheid en de werkgevers in België de wapens een paar jaar geleden afschaffen. Die plannen stuitten echter op bezwaren van de vakbonden. Maar wapens of niet, het pakket aan maatregelen en voorzieningen bepaalt de veiligheid van waardetransporten, zegt Bocqué. ,,Criminaliteit los je niet op, je verplaatst het alleen. Waarom zie je in Frankrijk zoveel overvallen? Omdat de beveiligingstechniek daar duidelijk achterloopt.''

Hoe maak je criminelen duidelijk dat je de beveiligingsnormen hebt opgeschroefd? ,,Heel direct, met een soort open dagen'', legt Van Werkhoven van Brink's uit. Al enige keren hebben op het militaire oefenterrein in Kraailo in het bijzijn van criminelen schietproeven plaatsgevonden op afgeschreven geldauto's. Deze testen werden uitgevoerd in samenwerking met speciale eenheden van de politie, munitie-experts, TNO, Justitie en Brink's. ,,De politie kent haar pappenheimers'', zegt de directeur. ,,Zij kent potentiële dadergroepen en nodigde daarvan mensen uit. De zware jongens komen niet zelf, ze sturen hun handlangers.'' De schietproeven maakten duidelijk dat de kluisdeuren bestand zijn tegen schoten met een kalasjnikov en dat gebruik van wapens van een zwaarder kaliber de inhoud van de kluizen onherstelbaar beschadigt. Ook werden demonstraties met plofkoffers gehouden. ,,Wij communiceren graag naar dat soort organisaties, het scheelt een hoop narigheid.''

Het zijn dan ook van niets wetende kruimeldieven die gewapend met een pistool en op de bromfiets een plofkoffer stelen. Geldlopers geven deze metalen koffer waarin zij waardegoederen vervoeren zonder problemen af. Deze in Nederland vervaardigde koffers bevatten een hittebom, een splinterbom en een inktpatroon. Op afstand geactiveerd maken deze de buit waardeloos. Bovendien zorgt een verfbom ervoor dat ook de dief voor lange tijd besmeurd raakt. In de zeven jaar dat Brink's de plofkoffers bij looptransporten gebruikt, is er slechts één succesvolle overval geweest. En die telt eigenlijk niet, zegt Van Werkhoven, want daarbij kwam hulp van binnenuit.

Werknemers die meewerken aan een overval, het is de achilleshiel van de sector. Bij alle overvallen op waardetransporten spant in 85 procent van de gevallen een collega samen met criminelen. Zijn de eigen medewerkers dan het grootste gevaar? Nee, dat is te kras uitgedrukt, zegt Van Werkhoven. ,,Het gevaar komt van buitenaf, maar het is zo sterk dat het gebruik kan maken van hulp van binnenuit.''

De selectie en screening van personeel vraagt veel aandacht. Behalve dat werknemers geen strafblad mogen hebben, heeft bij werving van personeel ook een sociale controle plaats. Hoe is de thuissituatie en wat voor vriendenkring heeft een sollicitant? Op het werk passen Brink's en Geldnet methodes toe om vaste patronen te voorkomen. Chauffeurs rijden elke dag met een andere bijrijder en steeds een nieuwe route. Het contact tussen medewerkers van verschillende afdelingen wordt beperkt. Plotseling afwijkend sociaal gedrag, bijvoorbeeld kribbigheid, zenuwachtig optreden of een opvallend ziekteverzuim, kan reden zijn een medewerker goed in de gaten te houden. En speciaal met het oog op de omwisselingsperiode heeft de CRI het hele personeelsbestand van de transporteurs nog eens door de molen gehaald.

Geen probleem, zegt Geldnet-medewerker John van Gelderen. Hij vindt het vanzelfsprekend dat zijn werkgever alle collega's goed in de gaten houdt. ,,Alles draait bij ons om veiligheid. Niemand neemt het een collega kwalijk als hij vreemd gedrag doorgeeft aan de bedrijfsleiding.'' De 31-jarige chauffeur zit sinds vijf jaar achter het stuur van een gepantserde geldauto. Mooi werk, zegt hij, spannend en elke dag wat anders. Zoals twee jaar geleden, toen een overvaller met een bivakmuts hem vlak voor kerst op straat een pistool onder de neus duwde. ,,Drugsbendes willen met de feestdagen ook kalkoen op tafel'', zegt hij laconiek. ,,Je staat even te beven, maar de volgende dag ben ik weer achter het stuur gekropen.''

De eurotransporten zijn een uitdaging, zegt de chauffeur. Een kans om uit de schemering te komen en voor wat meer begrip voor de bedrijfstak te zorgen. ,,Als alles straks goed gaat, staan we in de schijnwerpers, dan zijn wij het mannetje.''

Slachtoffers

Het Bureau Euro Omwisseling oefende het afgelopen jaar diverse noodscenario's. Wat zijn volgens de transporteurs de grootste bedreigingen voor een soepel verlopende conversieperiode? Slecht weer is geen probleem, zeggen Verzendaal en Van Werkhoven. In de routeschema's zit 15 procent capaciteitsruimte ingebouwd om een dagje ijzel te compenseren. Die ruimte kan ook worden benut als door een storing in het elektronisch betalingsverkeer een grotere vraag naar contant geld ontstaat.

Als door een stroomstoring pompstations uitvallen, kan in de inpandige tankstations diesel worden getankt. Als de telefoon niet werkt kunnen de transporteurs gebruikmaken van een back-up satellietsysteem. Nee, de enige calamiteit die beide directeuren vrezen, is een grote overval met slachtoffers, hier of elders. Van Werkhoven: ,,God verhoede het, maar stel dat criminelen in Frankrijk een geldtelcentrale uitroken. We hebben met de vakbonden afgesproken dat in janauari niet wordt gestaakt. Maar na een overval met veel doden kan het toch gebeuren dat onze werknemers het risico plotseling te groot vinden.''

Toch loopt Nederland minder veiligheidsrisico's dan andere eurolanden, concludeert Van Werkhoven. Niet door de relatief korte omwisselingstermijn, maar omdat de waardetransporteurs in Nederland de komende maanden kunnen terugvallen op bestaande procedures. ,,We doen niks anders dan anders. We hebben in december en januari niet meer waarde aan boord, we rijden alleen frequenter.'' En met méér auto's. Beide bedrijven hebben een kleine `mottenballenvloot' van gepantserde vrachtwagens. De oude, reeds vervangen wagens mogen in de omwisselingsperiode nog eenmaal dienst doen.

De autoriteiten verlenen Brink's en Geldnet ruime medewerking. Niet alleen houden vierduizend politiemensen een extra oogje in het zeil en krijgen de transporteurs op Nieuwjaarsdag wegens de verminderde sociale controle die dag speciale escorte, de transporteurs kunnen ook op andere privileges rekenen. Zo hebben zij in de omwisselingsperiode in de grote steden ontheffing gekregen van de zogenoemde `venstertijden'. De bevoorrading van winkels en banken is daardoor in drukke binnensteden niet aan strakke tijden gebonden. Ook mogen de geldwagens tijdelijk gebruikmaken van de busbanen. Bovendien kregen de waardevervoerders na lang onderhandelen met De Nederlandsche Bank een hogere vergoeding voor alle extra dienstverlening in verband met de euro. In totaal ontvangen Brink's en Geldnet voor de eurotransporten 55 miljoen gulden.

Ondanks alle getroffen maatregelen is Verzendaal niet helemaal gerust. ,,Het blijft een risicovolle periode'', zegt de directeur van Geldnet. Speciaal voor de conversieperiode sloot hij bij Lloyd's een peperdure verzekering voor de eurotransporten af. ,,Een normaal denkende crimineel zet in de europeriode met al die extra bewaking geen kraak. Toch ben ik bang dat de grote publiciteit rond de euro als honing op bijen werkt. Toen ik van de overval in Giessen hoorde dacht ik: nu begint het feest. `Jij komt ook aan de beurt', zeiden mijn collega's in Duitsland. Die overval geeft aan dat we alert moeten zijn. De grote aandacht voor de transporten is onze kwetsbare plek.''

Zijn collega van Brink's maakt zich meer zorgen over de periode ná de euroconversie. Iedereen leunt tevreden achterover en wil dan met vakantie, zegt Van Werkhoven. Procedures worden minder streng nageleefd en de politie trekt zich terug. ,,Voor zo'n houding moeten we waken. Onze branche draait op discipline.''