Kritiek

– Zeg, wat kijk jij sip.

,,Heb je die recensies op mijn televisieprogramma gelezen? Voor een groot deel negatief.''

– Wat kan jou dat nou schelen? Daar gaan we hier toch niet over zeuren. Je schrijft zelf de meest vreselijke literaire kritieken in HP/De Tijd. Ik ken een schrijver die niet meer over straat durft sinds jij zijn boek besproken hebt. En voor zover ik je ken, voel je daar geen enkele wroeging bij. Dus wie uitdeelt, moet ook kunnen ontvangen.

,,Daar heb je wel gelijk in, maar toch is er iets vreemds aan de hand met die tv-recensies.''

– Hoezo?

,,Ze schrijven bijna allemaal: dit programma is niks, maar zijn vorige programma, ja, dat was goed. De Volkskrant noemt mijn vorige programma `een prachtprogramma' en in deze krant stond dat de aanpak van het vorige programma wel werkte, maar dit keer niet.''

– Dat is toch mooi. Dan word je toch niet helemaal gekraakt.

,,Ja, maar nu het gekke. Toen mijn vorige programma vijf jaar geleden voor het eerst werd uitgezonden, vonden al de recensenten het ook niks. De Volkskrant vond het niks, NRC Handelsblad vond het niks en het dagblad Trouw schreef: hij heeft wel veel aan te merken op de inrichting van de openbare ruimte en op de verloedering van de stad, maar heeft die Max Pam zijn eigen gezicht wel eens gezien. Dat is pas lelijk.''

– Hahaha!

,,O, dat vind jij leuk.''

– Dat vind ik wel grappig, ja. Maar heb jij een verklaring voor die meningsverandering?

,,Ik denk dat er een paar mechanismen zijn, die op de een of andere manier bij alle kritiek werken. Uitgevers weten dat de eerste recensie die verschijnt het belangrijkste is. Recensenten lezen elkaar en worden door elkaar meer beïnvloed dan zij zullen toegeven. Het kost een zekere inspanning om iets mooi te vinden als datgene wat jij mooi vindt kort daarvoor door een ander is neergesabeld. Hoe sterk je ook in je schoenen staat, je hebt toch even de neiging om aan je eigen oordeel te twijfelen. Je moet trouwens eens opletten hoe vaak recensies in hun oordeel met elkaar overeenstemmen. In Nederland zijn de meningen zelden helemaal verdeeld. Je hebt hier een heel circuit van literaire avondjes, waar men voorleest, elkaar interviewt of in het beste geval met elkaar op beschaafde toon in debat gaat. Dat werkt de nivellering natuurlijk ook in de hand.''

– Maar daarmee heb je nog niet verklaard hoe een mening ineens kan veranderen.

,,Ik zie een school kleine visjes voor me, waarvan de voorste steeds bepaalt welke kant het op gaat. Biologen hebben verondersteld dat het visje dat de leiding neemt een hersendefect moet hebben, maar vanuit een menselijk standpunt gezien zou je dat voorste visje ook een opinion leader kunnen noemen. Zelf heb ik dat fenomeen van de opinion leader aan den lijve ondervonden, toen Raoul Heertje een paar geleden als gast in Zomergasten een fragment liet zien uit mijn vorige programma. Ineens zwommen al die visjes achter Raoul Heertje aan. Iedereen vond het plotseling prachtig. De telefoon stond niet stil. Ik kreeg de ene uitnodiging na de andere om lezingen te houden, in forums te gaan zitten of in denktanks over onze toekomst na te denken. Voor ik het wist, was ikzelf zo'n voorste visje geworden. Dat gaat ook heel snel in Nederland.''

– En denk je dat mooie dingen door negatieve recensies voorgoed kunnen verdwijnen?

,,Dat gebeurt zeker. Mooie dingen verdwijnen regelmatig in een zwart gat, terwijl lelijke dingen kunstmatig hoog worden gehouden. Het publiek kan niet alles zien en niet alles lezen. Eigenlijk is er maar weinig ruimte voor een eigen mening en ben je toch gedwongen af te gaan op wat anderen vinden. Alleen als je ijdel bent en onbescheiden kun je je een reeks van eigen meningen permitteren. Vandaar dat je in al die praatprogramma's steeds tien dezelfde mensen langs ziet komen. Hun belangrijkste eigenschap is niet hun kennis, maar hun karakterstructuur.''

– Zeg, even iets anders. Hoe waren eigenlijk de kijkcijfers van je programma?

,,Nou, niet eens zo slecht, heb ik begrepen. De laatste keer hebben er zo'n 220.000 visjes gekeken, bij een marktaandeel van 5. Maar van visjes met een mening wordt verwacht dat ze erbij zeggen dat zij niet in kijkcijfers geïnteresseerd zijn.''