Het Westen

Wat betekent de term `het Westen' eigenlijk? Allereerst wordt gedoeld op een geografisch begrensd gebied dat te omschrijven valt als de Euro-Atlantische of Euro-Amerikaanse regio. Het is echter van evenveel, zo niet meer belang het Westen te omschrijven in termen van zijn principes en cultuur. Het Westen heeft in wezen een gemeenschappelijke politieke en economische geschiedenis doorgemaakt, voortvloeiend uit een gemeenschappelijk stelsel van geestelijke bronnen. Het Westen heeft dankzij zijn specifieke beschaving en innerlijke ethiek eeuwenlang grote invloed kunnen uitoefenen op andere delen van de wereld en heeft uiteindelijk in onevenredige mate ons hele wereldbestel in zijn huidige vorm bepaald.

Iedereen erkent nu wel dat het Westen niet alleen allerlei prachtige dingen naar de rest van de wereld heeft geëxporteerd, maar ook minder loffelijke principes, die hebben geresulteerd in de gewelddadige uitroeiing van andere beschavingen, het verbieden van andere religies en een blind streven naar niet-aflatende economische expansie, ongeacht de kwalitatieve effecten ervan. Maar de kern van de huidige situatie is in het bijzonder voor hen die leven in wat tot voor kort nog het Oosten werd genoemd dat het Westen ook fundamentele principes als recht, respect voor mensenrechten, een democratisch politiek stelsel en economische vrijheid heeft bevorderd en gepropageerd. Nu tegenwoordig ook veel andere landen deze waarden koesteren, behoren ze tot andere delen van de wereld en kunnen ze daarom al was het maar om deze puur oppervlakkige reden niet als een deel van het Westen worden beschouwd.

Als burger van een Europees postcommunistisch land moet ik bekennen dat me vaak een onbehaaglijk gevoel bekruipt als ik luister naar de mantra's over onze banden met het Westen, de westerse richting van onze politiek en de plicht van westerse organisaties zoals de NAVO en de Europese Unie om ons snel toe te laten. De ondertoon van deze retoriek baart me zorgen. Mijn onbehagen komt voort uit een onuitgesproken oordeel in de definitie van de termen `Westen' en `Oosten' althans in onze postcommunistische samenleving. De sovjetoverheersing werd zowel in de Sovjet-Unie als in de Europese satellietstaten gekenmerkt door geestelijke en lichamelijke onderdrukking, wreedheid, domheid, voos monumentalisme en een algehele staat van achterlijkheid, die met enige trots werd gepresenteerd als vooruitgang. Die trekken waren zo evident in strijd met de beschaving en voorspoed van het democratische Westen dat wij het Westen vanzelf gingen beschouwen als goed en het Oosten als slecht. De term `het Westen' is daardoor ongemerkt synoniem geworden met vooruitgang, cultuur, vrijheid en fatsoen, terwijl het `Oosten' uiteindelijk alleen nog gelijkstond met onderontwikkeling, autoritair gezag en alomtegenwoordige nonsens.

Het behoeft geen betoog dat het einde aan de tweedeling van de wereld en de schreden van onze beschaving op het pad van de zogeheten globalisering ons dwingen op een totaal nieuwe manier na te denken over de toekomstige wereldorde. Het onuitgesproken beeld van de superioriteit van het Westen en de inferioriteit van het Oosten is op den duur onhoudbaar. Geen enkele geografisch en cultureel gebied kan a priori, voor eens en altijd, en in principe beter worden genoemd dan een ander.

Ik ben van mening dat `het Westen' geleidelijk weer een ethisch neutraal begrip moet worden. Voortaan zou het niet meer en niet minder moeten betekenen dan een duidelijk begrensd gebied in de moderne wereld, een van de cultuursferen die gekenmerkt worden door een gemeenschappelijke geschiedenis, beschaving, verzameling van waarden, vorm van verantwoordelijkheid, en door zeer specifieke eigen belangen. Hetzelfde zou moeten gelden voor `het Oosten', ondanks alle duidelijk diepgewortelde problemen waarmee het op dit moment te kampen heeft.

Zolang het woord `Oosten' een pejoratieve klank houdt en het woord `Westen' een positieve bijbetekenis heeft, zal het ongelooflijk moeilijk zijn een nieuwe wereldorde op te bouwen op basis van gelijkheid van alle delen van de wereld.

Het is helemaal niet verkeerd om deel uit te maken van het Westen, en er is ook geen enkele reden deze band te verloochenen. Maar een westerling of een westers land is nog niet per definitie superieur. Hetzelfde zou moeten gelden voor alle andere delen van de moderne wereld, en er is geen enkele reden voor schaamte over een band met een van die delen. Respect voor andermans identiteit en de zekerheid dat iedereen gelijk is, moeten gepaard gaan met pogingen een wereldorde te scheppen gebaseerd op waarachtige vrede en samenwerking, een orde die voortkomt uit algemeen geldende trouw aan bepaalde absoluut fundamentele ethische en politieke beginselen.

Het tijdperk van de hegemonie van de blanke, de Europeaan, de Amerikaan of de christen over de hele wereld is voorbij. We gaan een nieuw tijdperk binnen en het is onze plicht elkaar te respecteren en samen te werken in het belang van iedereen.

Václav Havel is president van de Republiek Tsjechië.