Een kwart miljoen volksrechters voor de Rwandese genocide

Rwanda gaat vandaag naar de stembus om zo'n 240.000 volksrechters te kiezen. Zij moeten ruim honderdduizend verdachten van de massamoord in 1994 gaan berechten.

Rwanda gaat vandaag naar de stembus om een bijna kwart miljoen volksrechters te kiezen die volgend jaar ruim honderdduizend verdachten van de genocide in 1994 gaan berechten. De bevolking moet door dit unieke gerechtelijke systeem proberen in het reine te komen met een massamoord begaan door een massa, waarbij naar schatting 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's omkwamen.

Tijdens de genocide werden talrijke rechters vermoord, dossiers vernietigd en rechtszalen in puin gelegd. Zeven jaar later zijn daarom nog maar een kleine 6000 verdachten berecht. In het huidige tempo zal het een eeuw duren voordat alle verdachten zijn gehoord.

Onder het nieuwe stelsel, dat de naam gacaca kreeg (gacaca betekent gras, naar het gras waarop traditioneel rechtspraak werd gepleegd), zullen naar verwachting binnen vijf jaar alle straffen zijn uitgedeeld.

Vandaag worden eerst op het niveau van de buurtraden rechters gekozen. Zij kiezen vervolgens rechters voor het niveau van sector, district en provincie. Deze gekozen rechters ontvangen geen salaris, maar wel een rudimentaire opleiding. Ze mogen niet genoemd zijn als verdachten van de genocide en moeten opvallen door hun eerlijkheid en integriteit. Politici en ambtenaren zijn uitgesloten van de verkiezing. Tenslotte moeten de kandidaten volgens de wet goed kunnen luisteren en spreken. Bij iedere rechtszaak zullen drie rechters een discussie op gang brengen tussen de verdachten en de plaatselijke bewoners over de begane misdaden. Als de verdachten schuld bekennen en spijt betuigen krijgen ze strafvermindering.

Sinds 1996 zijn de verdachten over vier categorieën verdeeld. De eerste groep bestaat uit de aanstichters en bedenkers van de genocide, de massamoordenaars en verkrachters. Hun zaken vallen buiten het gacacasysteem en worden afgehandeld door de reguliere rechtbanken. De tweede groep bestaat uit degenen die bevelen uitvoerden. Hun zaken komen voor de gacaca-rechtbanken op districtniveau. De verdachten van misdaden van minder ernstige aard, zoals mishandeling, worden behandeld op het gacaca-niveau van sector en buurtraden. Hoger beroep kan worden aangetekend op provincieniveau. De zwaarste straf die een volkstribunaal kan uitdelen is levenslang.

De indruk bestaat dat een grote meerderheid van de bevolking het gacacasysteem steunt. Veel overlevenden van de genocide ergeren zich aan de uiterst trage gang van zaken in het conventionele rechtssysteem. Bovendien verblijven de verdachten nu onder vaak erbarmelijke omstandigheden in overvolle gevangenissen waar aids en andere ziektes heersen. Maar activisten voor de mensenrechten vrezen dat de gacacarechters partijdig zullen zijn en stellen vraagtekens bij hun gebrek aan opleiding.

De autoriteiten erkennen de tekortkomingen van het stelsel, maar wijzen erop dat een unieke situatie om een unieke oplossing vraagt. ,,We geven heel veel uit handen aan het publiek en sommige mensen hebben daar kritiek op'', aldus de Rwandese president Paul Kagame vorige week. ,,Maar veel moet in Rwanda op een andere schaal worden gewogen, omdat we te maken hebben met zaken van onvoorstelbare proporties''.