Ander aanzien

Het kan hard gaan met de tucht van de markt. Voor 11 september was al duidelijk dat het geen gemakkelijk kwartaal voor het bedrijfsleven zou worden; na de terreuraanslagen staan de zaken er in sommige gevallen dramatisch voor. De luchtvaart is het zwaarst getroffen. De Zwitserse nationale carrier Swissair is in liquidatie. De Belgische Sabena balanceert op de rand van faillissement. De KLM schrapt in de banen, de stoelcapaciteit, de salarissen en de catering aan boord. In enkele weken tijd heeft de burgerluchtvaart in Europa een ander aanzien gekregen. Dat is misschien dramatisch, maar het biedt ook kansen. De problemen verschillen onderling en worden niet uitsluitend veroorzaakt door de huidige malaise. Het gemeenschappelijke vraagstuk van de luchtvaart is het afgenomen reizigersvertrouwen na 11 september. Dan is er nog de verzekering van onbetaalbare molestschades aan derden, een zaak die zowel in de VS als in de Europese Unie tot nader order voor rekening van de nationale overheden komt. De staat stelt zich garant en zegt hiermee in feite (zoals president Bush eerder deed): het terrorisme mag niet leiden tot het bankroet van luchtvaartmaatschappijen. Dat is een juist uitgangspunt, waarbij wel de vraag luidt hoe lang dit vol te houden is.

De moeilijkheden bij Swissair en Sabena dateren van ver voor 11 september. De ellende die daarna ontstond is slechts een laatste zet geweest. Voor beide bedrijven, die met elkaar verweven waren en in juli overeenkwamen om de banden te verbreken, geldt dat ze te weinig en te laat hebben gesaneerd en zich hebben vergist in de aankoop van onrendabele partners. Het zijn schoolvoorbeelden van falend management. Voor hen is de tucht van de markt eerder een zegen dan een plaag en in ieder geval een logische afstraffing van in het verleden gemaakte fouten. Hooguit is het moment van hun val beroerd te noemen.

Swissair wordt via een soort sterfhuisconstructie ontmanteld, waarbij de gezonde delen een ongetwijfeld moeizame herstart zullen maken. De Zwitserse overheid toonde tot gisteren opmerkelijk weinig compassie met het bedrijf. Op steun leek het niet te hoeven rekenen. Maar gekrenkte nationale gevoelens laten zich niet onderdrukken – en kosten altijd geld. Swissair krijgt nu toch een overheidskrediet. België heeft als lid van de EU te maken met Europese regels die directe steun aan bedrijven verbieden. Niettemin is het bijna ondenkbaar dat de Belgische overheid Sabena failliet laat gaan. Dat zou een enorme breuk zijn met het verleden, waarin Sabena het symbool van nationale eenheid was en zich over winstgevendheid geen zorgen hoefde te maken. Hoe een mogelijke steunoperatie precies zal uitpakken, is een interessante vraag. Het EU-bestuur en de concurrentie kijken met argusogen toe. Sabena zal overigens wel ingrijpend moeten saneren.

Voor de KLM liggen de zaken eenvoudiger. In wezen gaat het niet slecht, hoewel het bedrijf nog steeds geen fusiepartner heeft gevonden. Maar wat rentabliteit en schulden betreft is de KLM niet te vergelijken met Swissair of Sabena. KLM's moeilijkheden zijn grotendeels na 11 september ontstaan. Het management zal nu inventiviteit moeten tonen. Het is misschien navrant, maar de KLM kan profiteren van de misère bij zijn Belgische en Zwitserse concurrenten. De pech van de een is het geluk van de ander.