Tropenjaren aan de top

Voor beursgenoteerde bedrijven is de bestuursvoorzitter tegenwoordig het gezicht van het bedrijf. Vallen de resultaten tegen en daalt de koers, dan kan hij geofferd worden om het imago van het bedrijf te verbeteren. ,,Je doet je laaiende best voor de onderneming en dan verwacht je dat niet.'

Ole van der Straaten heeft weer tijd voor zijn gezin. ,,Ik sta nu even op het schoolplein', zegt hij via zijn mobiele telefoon. Een uur later moet hij weer ophangen om de loodgieter uit te laten. Vier weken nadat hij als topman onverwachts werd ontslagen door de commissarissen van supermarktconcern Laurus, is Van der Straaten thuis bezig de schok te verwerken. Hij praat veel, met zijn vrouw en met vrienden. ,,En met zijn moeder', zegt zijn moeder, die naast hem zit.

De eerste dag was het ergst, vertelt hij, omdat hij aan alle kanten op de radio, televisie en in kranten met de feiten werd geconfronteerd: hij lag er uit. ,,Dat is een heel vervelende ervaring.'

Maar al snel ,,spanden vrienden en familie zich als een net om me heen'. En dat deed wonderen. Hij kreeg bloemen en vele brieven, ook van onbekenden. Hij leest voor uit een brief van Abel Slippens, bestuursvoorzitter van de beursgenoteerde voedingsgroothandel Sligro. ,,Niet gelukt is iets anders dan mislukt', schrijft Slippens. En, zo schrijft hij: dankzij de inzet van Van der Straaten, de afgelopen dertien maanden, is de hele supermarktbranche weer wakker geschud. Bovendien, zegt Van der Straaten, toonden de kranten zich binnen de eerste week al genuanceerd: hij was geofferd, de commissarissen moesten voor de buitenwereld een daad stellen omdat het dramatisch slecht gaat met Konmar en Laurus, zo luidde het oordeel.

Sinds mei moesten ten minste vijf directeuren van beursgenoteerde bedrijven vertrekken. Cees van Luijk bij Getronics, Maurice de Hond bij Newconomy, Ole van der Straaten bij Laurus, Franswillem Briët bij Corus en Paul Smits bij KPN. Onder druk van aandeelhouders, die niets meer in het beleid of de bestuursvoorzitter zagen, grepen de commissarissen in. Partijen verschuilden zich niet één keer achter `persoonlijke redenen'.

Dat was twintig jaar geleden wel anders, toen gold gedwongen ontslag nog als een schande, zegt directeur Jim Bos van het Nederlands Centrum van Directeuren en Commissarissen (NCD). Het cliché van de directeur die elke ochtend nog naar zijn werk rijdt uit angst om zijn vrouw teleur te stellen, kwam echt voor. ,,Je werd na je ontslag behandeld als een paria', zegt Bos. Tegenwoordig komt ontslag zo vaak voor dat de kennissen en peers van de directeur er minder van opkijken. ,,Hoewel het nog altijd pijnlijk is', zegt Bos, die zelf ook is ontslagen na zes jaar als directeur van de TROS. Uit recent onderzoek van het NCD blijkt dat 38 procent van de directeuren van boven de 55 jaar één keer in zijn loopbaan ontslagen is. Van de 4.500 NCD-leden gingen er 1.435 in op vragen over ontslag en emoties. Bos: ,,Als jongere directeuren over 15 jaar terugblikken dan zal die kans naar minimaal 50 procent zijn opgelopen. Want leidinggevenden worden steeds sneller en harder afgerekend op resultaten.'

Ontslagrisico is de keerzijde van het forse salaris, de bonussen en de status die de directeur krijgt, zegt Job van Hoogendoorn, hoofddocent human resources management aan de Erasmus Universiteit. ,,Voor beursgenoteerde bedrijven is de bestuursvoorzitter tegenwoordig het gezicht van het bedrijf. Als de resultaten tegenvallen en de koers daalt, dan kan de bestuursvoorzitter geofferd worden om het imago van het bedrijf te verbeteren.' De koers van Laurus ging omhoog toen Van der Straaten was ontslagen.

Directeuren worden harder aangepakt dan gewone werknemers. De commissarissen kunnen hem per direct ontslaan als statutair directeur, vervolgens hoeft de werkgever voor opzegging van het arbeidscontract geen ontslagvergunning aan te vragen zoals bij gewone werknemers. Maar Nederlandse directeuren worden wel beter beschermd dan Amerikaanse, zegt advocaat Jan Trap (Stibbe) die zowel high profile directeuren als werkgevers adviseert. ,,Amerikaanse werkgevers staan versteld als ze een Nederlandse directeur willen ontslaan. `Wat?' roepen ze, `moet er nog een aandeelhoudersvergadering over worden belegd waar hij wordt gehoord? Mag hij een advocaat meenemen? Krijgt hij een opzegtermijn én een vergoeding? Belachelijk!'

Deze bescherming relativeert het pleidooi van bestuursvoorzitters en de werkgeversorganisatie VNO/NCW voor hogere directiesalarissen in Nederland. Die zouden nodig zijn omdat ze anders de toptalenten kwijtraken aan Amerikaanse en Britse werkgevers. Maar Amerikaanse directeuren verdienen onder meer zo veel omdat ze zo'n risico lopen – ze kunnen er zonder opgaaf van redenen van het één op het andere moment uit liggen. Een vergoeding krijgen ze dan ook niet.

In Nederland bepaalt de rechter de hoogte van de `gouden handdruk' op grond van de dienstjaren, salaris en vaste extra's en het belangrijkste de `correctiefactor'. Het gaat dan om de vraag of het de eigen schuld is van de directeur dat hij ontslagen wordt. Zo ja, dan krijgt hij minder geld; zo nee, dan krijgt hij meer. Meestal schikken werkgever en werknemer de zaak buiten de rechtszaal.

Maar soms twisten ze maandenlang, of zelfs jarenlang, over de schuldvraag. Jim Bos: ,,Een `mislukking' hoeft niet alleen aan de directeur te liggen. Het kan aan de oprichter en eigenaar van het bedrijf liggen, bijvoorbeeld als een externe directeur is binnengehaald bij een familiebedrijf. Zulke directeuren hebben het vaak verdomd moeilijk. Maar het kan ook aan de marktomstandigheden liggen of aan de fouten die zijn voorganger heeft gemaakt.'

Advocaat Trap zou ,,bijna niemand' aanraden om een ontslag inhoudelijk bij de rechter aan te vechten, hoe wraakzuchtig de ex-directeur ook is. ,,Het oordeel van de rechter valt moeilijk te voorspellen en de procedure kan eindeloos duren, zeker gezien het tekort aan rechters. Met hoger beroep en cassatie zelfs jaren. Bovendien wordt vaak na een lange en geldverslindende procedure, al dan niet onder leiding van de rechter, alsnog geschikt. Je kunt beter meteen schikken.'

En rechters zijn over het algemeen zuinig tegenwoordig. Trap: ,,Ze verdienen zelf aanzienlijk minder dan de gemiddelde directeur bij beursgenoteerde bedrijven verdient men al gauw meer dan een miljoen gulden dus de rechter vindt een bedrag van enkele tonnen hoog. En de spoeling is op dat niveau dun, ze weten dat directeuren ergens anders aan de slag kunnen.'

Komt de ontslagen directeur inderdaad snel aan de bak? Dat ligt eraan, zeggen twee van de belangrijkste executive searchers, die managers werven voor topfuncties bij grote bedrijven, Herman Krommendam (Spencer Stuart) en Han van Halder (Heidrick & Struggles). Krommendam: ,,Als de kandidaat na een jaar al weg moet zou dat er op kunnen duiden dat hij heeft gefaald. Zeker als hij fraude heeft gepleegd of grove fouten heeft gemaakt. Maar bij de meeste directeuren geldt dat niet en kunnen we ze weer plaatsen. Dienstjaren aan de top gelden als tropenjaren en moeilijke tijden al helemaal. Die ervaring is waardevol voor een nieuwe functie.' Volgens Van Halder komen directeuren meestal pas bij hem langs als er al problemen zijn. ,,Dan sta je altijd zwakker. Ze moeten dus eerder netwerken. Ze kunnen vaak ook goed in het buitenland aan de slag, waar niemand ze kent.'

In dezelfde branche kun je altijd wel weer terecht, zegt Hans Peters (51), tot 1999 directeur van telecom service provider UniqueAir, een concurrent van KPN en Libertel. ,,Je wordt namelijk aangenomen wegens je kennis van een branche en je contacten binnen die wereld.' Problemen heb je volgens Peters als ontslagen directeur pas als je werk zoekt in een ándere sector. ,,Ik heb in de vier maanden na mijn ontslag contact gezocht met veertien headhunters. Ik zei nadrukkelijk dat ik niet weer in de telecom wilde werken maar in een andere branche, het maakte me niet uit welke. Ze zeiden: `ja, we doen ons best' en vervolgens kwamen ze stuk voor stuk uitsluitend met telecomfuncties aanzetten. Als kandidaat heb je niets aan ze. Ze denken alleen aan de opdrachtgever, die betaalt. Ze schuiven gewoon met warm vlees tot ze een gat kunnen vullen.' Als de headhunter een functie vervult, ontvangt hij tussen de 18 en 25 procent van het bruto jaarsalaris. Bij raden van bestuur van beursgenoteerde ondernemingen gaat het dus om minimaal twee ton per vervulde functie. Na vier maanden kreeg Peters een baan ,,via mijn eigen netwerk' als directeur en mede-eigenaar van een kantoor dat bedrijfsfilms en cd-roms maakt.

Over het ontslag zelf is Peters niet verbitterd. Al was het even slikken. ,,Het bedrijf was onder onze leiding enorm gegroeid. Van 200 klanten tot 75.000, in drie jaar. Maar we werden overgenomen door Talkline. Nadat ik het personeel (150 man) had ingelicht, tikte de Engelse directeur op mijn schouder en zei: `Thanks Hans, your work at UniqueAir is done'. Terwijl er nog zo veel gedaan moest worden. Ik dacht dat ík dat zou doen.'

Peters heeft na zijn ontslag vier weken vakantie gehad. ,,Dat móet. Daarna heb ik geklust in huis.'. Nu hij de rat race achter zich heeft gelaten, is hij eigenlijk gelukkiger. ,,Ik werk nu hooguit 50 uur per week, in plaats van tachtig uur.' Uit de enquête van het NCD blijkt dat 56 procent van de ontslagen directeuren zijn gedwongen ontslag achteraf als een ,,positieve ervaring' beschouwt. Slechts 15 procent ervaart het jaren later nog steeds als iets naars. Een directeur moet eerst zijn ontslag verwerken en ervan leren, zeggen executive searchers. Anders kunnen ze niet met succes aan een nieuwe baan beginnen.

Ole van der Straaten probeert het ontslag bij Laurus al om te zetten in iets positiefs: ,,Ik moet ervan leren, dat is het belangrijkste. Daar neem ik de tijd voor.' Hij had nooit verwacht dat hij er binnen dertien maanden uit zou liggen. ,,Je doet je laaiende best voor de onderneming en dan verwacht je dat niet. Maar ik moet verder. Op een gegeven moment moet er toch weer brood op de plank komen.'

Gerectificeerd

Franswillem Briët

In het artikel Tropenjaren aan de top (in de krant van woensdag 3 oktober, pagina 20) staat Franswillem Briët in een rij bestuursvoorzitters die zijn ontslagen. Briët is echter niet ontslagen bij Corus, maar om persoonlijke redenen afgetreden.