Een sprookje over sprookjes

Smeltende poolkappen hebben Venetië, Amsterdam en New York onder water doen verdwijnen: alleen de topjes van de Twin Towers steken nog boven het zeeoppervlak uit. De overgebleven mensen laten bijna al het werk verrichten door nauwelijks meer als zodanig herkenbare robots, zogeheten 'mecha's'. Die vormen een slavenras, dat bij voorbeeld de prostitutie behartigt, maar opgejaagd en beschimpt wordt, wanneer een mecha vrij losloopt. De laatste stap is de mecha, die over bewustzijn en het vermogen tot liefde beschikt, en door kinderloze echtparen geadopteerd kan worden.

David (Haley Joel Osment), de jonge held van A.I. Artifical Intelligence, is een mecha die na afgedankt te zijn door zijn adoptieouders in een existentiële crisis belandt. De in 1999 overleden Stanley Kubrick, die aanvankelijk het verhaal Supertoys Last All Summer Long van Brian Aldiss uit 1969 wilde verfilmen, legde meteen al een verband met het verhaal van Pinocchio. Kubrick schonk het project weg aan zijn vriend Steven Spielberg, omdat het beter bij diens `gevoeligheid' zou passen. Na Kubricks dood voltooide Spielberg A.I. als hommage aan de regisseur van 2001, A Space Odyssey: niet alleen het bewustzijn van computer HAL 9000 keert terug in A.I., maar ook de metafysische slotscènes van beide films zijn sterk verwant.

Overigens had Kubrick gelijk dat dit een echt Spielberg-project zou zijn. A.I. verwijst voortdurend naar thema's uit diens eerdere werk, zoals de onbegrepen eenzaamheid van kinderen, het onrecht van de slavernij, buitenaardse wezens als deus ex machina, de troost van speelgoed en vooral de tijdloze waarheid van sprookjes.

Spielberg, die voor het eerst sinds Close Encounters of the Third Kind (1977) zelf het scenario schreef, maakte van de vertelling een sprookje over sprookjes en archetypen. De zoektocht van Pinocchio naar de Blauwe Fee, die van hem een echt kind zou kunnen maken, vormt de rode draad, maar er zijn veel meer verwijzingen, bij voorbeeld naar The Wizard of Oz. Het sparen van het leven van een in het bos achtergelaten vondeling heeft net zulke dramatische gevolgen als voor Sneeuwwitje en Oidipous. Ook dit sprookje lijkt meer te willen vertellen dan een verhaaltje en te zoeken naar wat de mens na zal hebben gelaten als de soort niet meer bestaat.

Ook in dit opzicht vertoont A.I. de voor- en nadelen van veel andere films van Spielberg. Het vernuftig meeslepende, ontroerende sprookje bedient zich soms van als gewichtigheid vermomd sentiment en de boodschap ligt er vaak te dik bovenop. Waar Kubricks films soms na meerdere keren zien raadselachtig bleven, haast Spielberg zich om door iedereen begrepen te worden. Toch is zijn charme zo groot, dat je hem veel vergeeft. A.I. is Spielbergs beste film sinds E.T. en een wonder van gelaagdheid en raffinement in vergelijking met The Color Purple of Hook. Het Amerikaanse publiek vond A.I. te ingewikkeld, en bezorgde Spielberg zijn grootste flop sinds jaren.

A.I. Artificial Intelligence. Regie: Steven Spielberg. Met: Haley Joel Osment, Jude Law, William Hurt, Frances O'Connor, Sam Robards, Jake Thomas, Brendan Gleeson, Rena Owen. In 60 bioscopen.