De duistere motieven van een nazi-vreter

In het Duits bestaat er een goed woord voor: `Konfliktionsdramaturgie'. Het gaat dan om een toneelstuk dat geen perspectief biedt op een oplossing, maar dat zich heen en weer slingert tussen `ja' en `nee', tussen goed en kwaad, tussen twee onverenigbare grootheden. De voorstelling Het Verhoor, geschreven door de Britse auteur Ronald Harwood en geregisseerd door Lodewijk de Boer, is een toonbeeld van deze stijl.

Harwood, bekend van het scenario The Dresser, maakte met Het Verhoor (Taking Sides, 1995) een well-made play, geheel in de Engelse traditie. Er staan twee grootheden tegenover elkaar: de Amerikaan Major Steve Arnold, een nazi-vreter van de eerste orde, en de muzikale kunstenaar en dirigent Wilhelm Furtwängler. Het stuk speelt zich af in Berlijn 1946, de tijd van de grimmige Denazificatie Tribunalen. Omringd door een grauw, al te grauw decor verhoort de Amerikaan, die zegt niets van muziek en kunst te begrijpen, de timide, schuchtere en ook superieure Furtwängler. De inzet van het verhoor, uitgevoerd met het tempo van een mitrailleur, is de vraag waarom de dirigent in 1933, toen Hitler aan de macht kwam en zijn schrikbewind vestigde, niet net als zijn collega's Otto Klemperer en Bruno Walter is gevlucht: dat betekent, het land verlaten. Furtwängler speelde door, dirigeerde verder, stond voor het orkest bij Hitlers verjaardag. En ondertussen redde hij talloze joden. Maar voor de majoor is dat slechts een veeg teken van zijn heulen met de vijand. Ondertussen werden miljoenen joden vergast. De Amerikaan was twee dagen na de bevrijding in Bergen-Belsen. De verschrikking die hij toen aanschouwde, staat nog op zijn netvlies gegrift.

Het draait om gelijk en niet-gelijk. Schrijver noch regisseur maken een keuze. Dat maakt de kwaliteit uit van deze voorstelling. Het morele oordeel ligt bij de toeschouwer: hoe zou ik in diezelfde situatie gehandeld hebben? Het bezwaar van de tekst, die eigenlijk een too well-made play is, schuilt in de aanvankelijke duisterheid der motieven van de ondervrager. Waarom bijt de majoor zich zo vast in Furtwängler? Wat begint als een alleszins gerechtvaardigd verhoor eindigt in psychologische oorlogsvoering en zelfs een karaktermoord. De Amerikaan komt met laffe aantijgingen, op het onbetamelijke af. Hij laat zich teveel voorstaan op zijn cultuurbarbarisme, wat uiteindelijk onwerkelijk overkomt: zo clichématig is overbodig. Zijn plotse en wat vunzige omhelzing van de secretaresse is ongeloofwaardig.

Harwood is een te keurig auteur. De schuldvraag naar het gedrag van Furtwängler wordt steeds meer verdrongen door de vraag: wat bezielt die Amerikaan? Totdat hij in een geëmotioneerde bekentenis onthult dat hij aanwezig was bij de bevrijding van de concentratiekampen en nog nooit zoiets gruwelijks had gezien. Indirect stelt hij de thuisblijver, de verheven en ongrijpbare Furtwängler daarvoor aansprakelijk. Dat is dramatisch niet sterk, een Eichmann was interessanter geweest.

Regisseur Lodewijk de Boer heeft in eerdere voorstellingen getuigd van zijn interesse voor de plaats van de kunstenaar in een ondraaglijke samenleving. Mag een dirigent zich druk maken over tempi en melodielijnen wanneer terzelfdertijd onschatbaar veel mensen de dood in worden gejaagd, gemarteld, vergast? Furtwängler blijft hardnekkig bij zijn overtuiging: kunst is troost, het zou lafhartig geweest zijn het land te verlaten en de artistieke traditie te verbreken. Bram van der Vlugt speelt Furtwängler als een onaantastbare persoonlijkheid, onberispelijk in het pak, op tartende wijze etherisch. Theo Pont dwingt bewondering af met zijn moeilijke rol als majoor Steve Arnold. Hij raast van energie en moordlust. Hij wil zijn gelijk behalen, maar is er zich al te goed van bewust dat hij geen gelijk kàn hebben, omdat de werkelijk doorslaggevende bewijslast ontbreekt. Dat maakt van hem als enige een dramatisch personage. Zelfs aanvankelijke medestanders keren zich tegen hem. Hij draagt het verhoor op onbarmhartige wijze in zijn eentje.

Een voorstelling als Het Verhoor gaat voor alles over morele dilemma's. Tussen Pont en Van der Vlugt bevindt zich een scala aan meningen. Hoewel het conflict uiteindelijk niet verder komt, schuilt het intrigerende van de voorstelling in de psychologische drijfkracht van de leider van dit pijnlijke verhoor. Waarom gaat hij zover? Pont speelt voorbeeldig dat hij een machteloos object is van zijn eigen stikkende woede. Dat maakt hem redeloos en gevaarlijk.

Voorstelling: Het Verhoor van Ronald Harwood. Spelers: Bram van der Vlugt, Theo Pont e.a. Regie: Lodewijk de Boer. Gezien: 1/10 Stadsschouwburg, Utrecht. Tournee t/m 22/12.

Inl.: (020) 6164004; www.hummelinckstuurman.nl.