Aanslagen VS maken aanleg Noord-Zuidlijn goedkoper

De Noord-Zuidlijn leek tot nu toe af te stevenen op een mislukking. Aannemers vroegen zulke hoge prijzen dat de aanbesteding van de stations werd afgeblazen. Maar na de aanslagen in de VS is de bouwmarkt ingezakt. Komt de metrolijn er dan toch?

,,Vorig jaar namen de aannemers op de markt een riante positie in'', zegt ir. J. Geluk, directeur van het projectbureau Noord-Zuidlijn. De boortunnels en de ondergrondse stations aan het Rokin, de Vijzelgracht en de Ceintuurbaan werden vorig jaar in één keer aanbesteed. Dat liep op een mislukking uit, volgens Geluk omdat de aannemers veel te hoge prijzen vroegen.

Voor de boortunnel werden wel aannemers gevonden die pasten binnen het budget. Vier consortia schreven zich in. De gemeente koos daar de Duitse bedrijven Ed. Züblin AG en Walterbau AG uit, die onder de gelegenheidsnaam Saturn opereren. De Nederlandse firma Dura Vermeer heeft zich voor de duur van het project bij dit consortium aangesloten. De aanbesteding is voorlopig; de gemeenteraad moet de plannen in januari volgend jaar nog goedkeuren.

Het mislukken van de aanbesteding van de eerste drie metrostations leidde tot verhalen in de pers dat Amsterdam de metrolijn veel te goedkoop had ingeschat. Bouwondernemers zouden elkaar de bal toespelen en de prijs opdrijven en de gemeente had de marktontwikkeling niet goed in de gaten gehouden. Zelfs ging het gerucht dat de gemeente binnenskamers al tot afstel van de metrolijn had besloten.

Er was volgens Geluk bij de eerste aanbesteding sprake van een `oververhitte' bouwmarkt. De ICT-sector was booming, net als de bouwmarkt voor kantoorgebouwen. Nu, na de aanslagen in de Verenigde Staten, is de `utiliteitsbouw' ingezakt en heeft zelfs Schiphol een bouwstop afgekondigd. Daarbij komt dat na 2005 de Nederlandse markt voor bouwen aan de infrastructuur zal afnemen. Wie meedoet aan de Noord-Zuidlijn is voor 8 tot 9 jaar onder de pannen.

De Noord-Zuidlijn behoort tot de top drie van grote infrastructurele projecten in Nederland, naast de Hoge Snelheidslijn (HSL) en de Betuwelijn. De nieuwe metrolijn loopt onder Amsterdam door van het Buikslotermeerplein in Amsterdam-Noord naar station WTC in Zuid. In ruimere zin moet hij uiteindelijk Schiphol met Purmerend verbinden.

Tot nu toe is voor de Noord-Zuidlijn circa 300 miljoen gulden uitgegeven. Het meeste geld is opgegaan aan onderzoek. Eén procent van het totale budget van 2,5 miljard gulden is daarvoor bestemd. Op proeflokaties is geboord en zijn onderdelen van de bouwtechniek getest. Zo werd een proef met een `diepwand' gedaan bij de Mondriaantoren, waarbij is geboord tot de zogenoemde eemlaag, een kleilaag onder Amsterdam die geen water doorlaat. Verrassingen zoals in Den Haag, waar de bouwers van een tunnel in de binnenstad opeens met een enorme lekkage te maken kregen, worden in Amsterdam door de andere samenstelling van de bodem niet verwacht.

Het voorbereidend onderzoek strekte zich ook uit tot de huizen boven het traject. Om preciezer te zijn: de palen waarop die huizen staan. Volgens ir. J.Bosch van het projectbureau is er nog nooit in Nederland op een vergelijkbaar grote schaal onder een dichtbebouwde omgeving geboord en gegraven. Uitgangspunt was: `Amsterdam, die mooie stad, die is gebouwd op palen.' Grootste angst was: `Als die stad dan ommevalt, wie zal dat betalen?'

Om de `bovenwereld' intact te houden, is een fijnmazig bovengronds meetsysteem opgezet, dat iedere beweging in de panden nabij de tunnel en de ondergrondse stations registreert. Circa zevenduizend reflectoren maken het met behulp van theodolieten, een soort verrekijkers voor het meten van hoeken, mogelijk deze bewegingen te analyseren. Zoals Bosch zegt: ,,Je kan straks de stad zien ademen.'' Volgens hem zullen de bouwers door dit systeem ,,kort op een mogelijke bouwfout zitten''. Zo kunnen ze bij een verdachte afwijking onmiddellijk maatregelen nemen.

Naast het bovengrondse meetsysteem zijn ondergronds de funderingen van 1.385 panden onderzocht. ,,Een historische stad vergt enorm veel onderhoud'', zegt Bosch, die is geschrokken van de slechte staat van veel panden. Uit het onderzoek bleek dat 180 Amsterdamse huizen nabij de geplande metrostations een nieuwe fundering nodig hebben. In totaal zijn van 777 panden op het Rokin, de Vijzelgracht en de Ceintuurbaan de funderingen onderzocht. In de kwaliteitsklassen 0 (nieuwbouw) tot en met IV (`niet meer standzeker') vielen op de drie locaties waar metrostations moeten komen respectievelijk 50, 51 en 79 panden in categorie IV. ,,Zakt al bijna door zijn benen'', noemt Bosch deze categorie panden.

De eigenaren van bouwvallige panden boven de geplande Noord-Zuidlijn hebben geluk. De gemeente zal per pand een derde van de funderingskosten betalen. Ze heeft hiervoor 42 miljoen gulden uitgetrokken, waarvan 19 miljoen uit het stadsvernieuwingsfonds en 23 uit algemene middelen. Tot nu toe is al 1 miljoen gulden aan eigenaren uitgekeerd.

Boven het boortracé, waar alleen de tunnelbuis loopt, zijn 608 panden onderzocht. Van dat onderzoek zijn nog geen resultaten bekend.

Ook op andere plekken in de stad zijn voorbereidende werkzaamheden verricht. Volgens het projectbureau Noord-Zuidlijn is `de spaghetti van kabels en leidingen' geordend en zijn ze voor de geplande bouwactiviteiten `gekamd en opzij gelegd'. Onder het Centraal Station van Amsterdam zijn bestaande bouwconstructies aangepast. Zo is een bassin met 300.000 liter water voor de sprinklerinstallatie in het station verplaatst. In de Lijnbaansgracht, die tijdelijk zal worden afgesloten, is een installatie aangebracht die tien kubieke meter water per uur kan pompen. Hiermee moet de doorstroming van het grachtenwater worden gewaarborgd.

Eind juni is een nieuwe aanbestedingsprocedure begonnen voor de stations tussen het IJ en de Ceintuurbaan. Daarnaast is ook de inschrijving geopend voor de aanleg van de zogenoemde zinktunnel onder het IJ en de passage onder het Stationseiland. De aanbesteding moet eind deze maand definitief worden afgerond. Nu al is duidelijk dat er veel meer belangstelling is voor de bouw van de stations, onder meer uit het buitenland. Dertig aannemers hebben zich ingeschreven op een zestal contracten.

Binnenkort wordt ook een onderzoek naar wijzigingen en varianten van de Noord-Zuidlijn afgerond, zodat de gemeenteraad van Amsterdam in januari 2002 een afgewogen keuze kan maken uit alle mogelijkheden. Het projectbureau Noord-Zuidlijn ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet.