Hoe De Hoop Scheffer het veld ruimde

Op zaterdag leek de crisis in het CDA nog te kunnen worden gesmoord. Twee dagen later is de partijleider onttroond. Verslag van een roerig weekeinde.

Het is ongeveer tien uur afgelopen zaterdagavond als Jaap de Hoop Scheffer zich terugtrekt in de fractieburelen van het CDA in het Tweede-Kamergebouw. In de hoge en ruime, met veel neogotisch houtsnijwerk versierde kamer waar de fractievoorlichting is ondergebracht, kijkt hij naar de nieuwsuitzendingen, met een paar getrouwen. En dat zijn er niet veel: Maria van der Hoeven, tweede op de kandidatenlijst en lid van het fractiebestuur, de Kamerleden Agnes van Ardenne en Maxime Verhagen, en CDA-woordvoerder Jack de Vries met zijn medewerkers. Iedereen is in hemdsmouwen of trui gestoken, trekkend aan sigaretten. Zojuist heeft zich Pieter Jan Biesheuvel bij hen gevoegd, na bijkans schuimbekkend van woede in zijn regenpak per fiets bij het parlement te zijn gearriveerd. ,,Dit is het ergste rampenscenario'', herhaalt hij voortdurend. Hoe had het beter kunnen aflopen? ,,Jaap als lijsttrekker en het DB naar huis'', antwoordt het Kamerlid gedecideerd.

Zo is het niet gelopen. Op tv ziet De Hoop Scheffer nog eens hoe zijn politieke carrière een uur eerder vastliep op een ,,gebrek aan vertrouwen'' in het partijbestuur. Hij is niet langer lijsttrekker, niet langer politiek leider van het CDA, de grootste oppositiepartij en ooit een van de drie belangrijke stromingen in de Nederlandse politiek.

De zaterdag moet hoopvol zijn begonnen. Marnix van Rij, de partijvoorzitter die rivaal werd voor het partijleiderschap, was 's ochtends bij De Hoop Scheffer thuis met hem een schikking overeengekomen: Jaap zou lijsttrekker blijven en Marnix kwam bij de top vijf op de kandidatenlijst ,,het team versterken''. Om één uur 's middags kwam vervolgens het partijbestuur in spoedzitting bijeen, daartoe vorige week donderdagavond opgeroepen door het dagelijks bestuur, ,,om zich te beraden over de ontstane situatie''.

Die situatie omschreef De Hoop Scheffer vrijdagochtend als ,,dramatisch''. Marnix van Rij, de partijvoorzitter, organisatieadviseur en in toenemende mate op de voorgrond tredend CDA-bestuurder, had donderdagavond onverwachts zijn functie neergelegd. Aan het licht kwam een knetterende ruzie tussen het dagelijks bestuur en De Hoop Scheffer: de bestuurderen hadden afgelopen maandag onverhoeds aangekondigd dat de fractievoorzitter geen vertrouwen meer genoot. Hij moest het veld ruimen voor Van Rij, en toen hij dat weigerde, trok Van Rij zijn conclusies. Een kamikazeactie, zo luidde het algemene oordeel in de CDA-fractie. [Vervolg REPORTAGE: pagina 6]

REPORTAGE

'Lijsttrekker wordt volgend probleem'

[Vervolg van pagina 1] Het compromis dat beide hoofdrolspelers zaterdagochtend overeenkwamen, lijkt een poging om de zaak alsnog toe te dekken, in de hoop dat de kiezer de rel over zeven maanden, wanneer de Kamerverkiezingen plaatshebben, vergeten is.

Rond het Kuyper-huis, waarin het CDA-partijbureau is gevestigd, schoolde het parlementaire perscorps vanaf het begin van de zaterdagmiddag samen. In de tuinzaal aan de achterzijde van de villa vergaderde het partijbestuur. Even te voren ontdekte Van Rij bij aankomst dat het partijbureau, als het moet, snel kan inspelen op nieuwe situaties: zijn toegangspasje blijkt geblokkeerd.

De vergadering van het partijbestuur zou acht uur in beslag nemen, slechts onderbroken voor een pauze om circa zes uur, om de afgeleverde pizza's te nuttigen. Eerst gaven beide hoofdrolspelers hun respectievelijke visie op de aanloop tot de bestuurscrisis. Uren gingen hiermee heen. Na afloop zou De Hoop Scheffer spreken van een ,,openhartige en verhelderende gedachtenwisseling''. Bedoeld wordt dat de deelnemende partijen elkaar met verwijten hebben overladen.

Leon Frissen, lid van het partijbestuur, burgemeester van Arcen en oud-lid van de CDA-fractie in de Tweede Kamer stond zaterdagavond beduusd in de Laan van Roos en Doorn, waaraan het Kuypershuis grenst. Alle aspecten van de crisis zijn de revue gepasseerd, herinnert hij zich. Bijvoorbeeld het eigenmachtig optreden van het partijbestuur, toen het De Hoop Scheffer de wacht aanzegde. Maar ook ,,het beeld dat wordt neergezet'' over de partij. ,,Het was emotioneel'', zei Frissen. ,,Het lijkt wel of er geen institutioneel geheugen aanwezig was. Er zijn zoveel nieuwe mensen, dat er maar weinigen waren die zich de ellende herinneren na de val van Brinkman en Lubbers.'' Terwijl de motregen zijn blauwe pak langzaam doorweekte: ,,En niemand kan het wat schelen dat onze lijsttrekker straks van buiten de Kamer komt. Ze weten nergens van! Ze kennen Den Haag niet. Maar hoe kan onze lijsttrekker straks nou opboksen tegen Dijkstal of Melkert?''

En de hamvraag - wie er nu lijsttrekker moet worden - is zaterdagavond uitgesteld. Wordt het toch Van Rij, die als een klassieke Brutus heeft toegestoken? Of de Brabantse gedeputeerde Pieter van Geel, die razend populair schijnt te zijn in de zuidelijke provincies, ook wel aangeduid als battle states, omdat de zwevende katholieke kiezer zich in die contreien ophoudt? Of wordt het gewoon vice-fractievoorzitter Jan Peter Balkenende, de gedoodverfde fractievoorzitter, briljante VU-hoogleraar, integere, wat steile anti-revolutionair?

,,De lijsttrekker wordt het volgende probleem'', zei Frissen zaterdagavond, ,,Ik hoop alleen dat het niet Brutus, na Brutus, na Brutus wordt.''

Omstreeks vier uur zatermiddag had een woordvoerder van de partij zich naar buiten gewaagd en uitgelegd wat er binnen gebeurde: men was nog lang niet toe aan het bespreken van ,,oplossingsrichtingen''. Joop Atsma en Maria van der Hoeven, leden van het fractiebestuur, arriveren, maar geen woord kwam er over hun lippen.

Ergens na het nuttigen van de pizza's is Van Rij en De Hoop Scheffer gevraagd de zaal te verlaten. Het partijbestuur vergaderde toen over een compromisvoorstel: het voorstel leek sterk op het compromis dat de beide kemphanen die zaterdagochtend al bereikt hadden in huize-De Hoop Scheffer.

Volgens Frissen zijn in de vergadering de verschillende posities op de kandidatenlijst waar de voormalige partijvoorzitter Van Rij zou moeten belanden aan de orde geweest. Ten slotte is men op plaats drie uitgekomen voor Van Rij, met als doel vandaaruit ,,maximale steun'' te geven aan de nummer één, Jaap de Hoop Scheffer.

Tijdens zijn persconferentie, die omstreeks kwart over negen 's zaterdagavond begint in een stroboscoop van camerageflits, onderstreepte De Hoop Scheffer dat ,,de positie van de heer Van Rij geen rol heeft gespeeld'' in zijn afweging. ,,Fundamenteel was de vraag of binnen het partijbestuur het vertrouwen in mij als lijsttrekker aanwezig was.''

De Hoop Scheffer sprak op quasi-luchtige toon, witgeknepen knokkels van zijn handen verrieden de werkelijk emotie. Hij zei geen spijt te hebben, en niet verbitterd te zijn, maar ,,men heeft hem wel wat aangedaan'' de laatste week. Ondertussen stonden de Kamerleden Atsma en Van der Hoeven met strak vertrokken gezichten naast hun fractievoorzitter. ,,Ik vind het altijd vreselijk als dit gebeurt'', aldus Van der Hoeven na de persconferentie: het is haar derde leiderschapswisseling in acht jaar. ,,De eerste keer dat dit gebeurde was met Elco Brinkman.''

Atsma wilde geen antwoord geven op de vraag of hij consequenties zou verbinden aan het terugtreden van de beoogd lijsttrekker onder de gegeven omstandigheden. ,,Ik ga niet over de lijst, dat is de verantwoordelijkheid van het partijbestuur.''