Dit is een artikel uit het NRC-archief

Terrorisme

`Soldaten moeten politieagenten worden'

De aanslagen in de VS bewijzen het gelijk van Martin van Creveld. De militair historicus beweert al jaren dat reguliere legers geen antwoord meer zijn op de nieuwe vijand. `De staat beschermt ons niet meer voldoende, dus moeten we zélf voor de veiligheid zorgen.'

``Individuen moeten zichzelf verdedigen, moderne legers kunnen dat steeds minder. Iemand kaapt een vliegtuig en boort het toestel recht in het hart van het Westerse militaire establishment, het Pentagon. De symboliek is tergend: het leger heeft geen enkel verweer.'' Voor Martin van Creveld bewijzen de verwoestende aanslagen van 11 september eens temeer dat reguliere legers totaal niet zijn voorbereid op de oorlogen van de toekomst. Nu hebben velen dat de afgelopen week kunnen vaststellen – maar Van Creveld, een Israëlische militair historicus van wereldfaam, zegt het al tien jaar. Belangrijker nog, hij heeft er een verklaring voor.

Die oorlogen van de toekomst, schreef hij al in 1991 in zijn boek The Transformation of War, zijn kleinschalig. Ze komen van binnenuit. Het zijn de bendes, de gangs, de etnische zuiveraars, de guerilla- en afscheidingsbewegingen die oorlog voeren. In Kosovo, op Sri Lanka, in Tsjetsjenië of downtown New York. Vroeger waren het legers die tegen elkaar vochten, landen die elkaar de oorlog verklaarden. Maar doordat steeds meer landen sinds de Tweede Wereldoorlog kernwapens hebben ontwikkeld, is oorlogvoeren steeds gevaarlijker geworden. Het risico dat iemand een kernbom gooit, of de verleiding om het zelf te gaan doen, is immers te groot. Omdat traditionele oorlogen dus op totale destructie kunnen uitlopen, zijn de legers steeds meer ingericht op oorlog vermijden in plaats van oorlog voeren. Maar mensen willen tóch oorlog voeren.

,,Legers hebben de oorlog in een schemerzone geduwd'', zegt Van Creveld. In die zone opereren organisaties die er heel andere strategieën op nahouden: kidnaps, zelfmoordaanslagen, hit-and-run-operaties. Die groeperingen hebben geen territorium, schuilen overal en nergens ter wereld en zijn daardoor moeilijk te bestrijden. ,,Als het een staat was geweest die zoveel dood en verderf in Amerika had gezaaid, had Amerika die staat nu allang van de kaart geveegd. Het land heeft alle militaire middelen om dat te doen. Maar tegen een mobiele organisatie kun je met vliegdekschepen, tanks, raketwerpers en ander hoogtechnologisch geschut weinig beginnen. Men beweert dat Osama bin Laden achter de aanslagen zit. Hij schuilt in Afghanistan.

Amerika kan heel Afghanistan platbombarderen, maar dat is zinloos: je doodt misschien wel een miljoen onschuldige burgers, en volgende week zetten de mensen van Bin Laden – áls hij hier al achter zit, want er zijn genoeg andere kandidaten – vanuit een andere schuilplek het Witte Huis in lichterlaaie.''

Al meer dan tien jaar probeert Van Creveld (1946) – een Rotterdammer van geboorte die op zijn vierde naar Israël emigreerde, waar hij nog steeds woont, in een dorp even ten zuidoosten van Jeruzalem – Westerse militaire leiders duidelijk te maken dat deze `nieuwe wereld' ook ingrijpende, nieuwe strategieën vergt. Volgens hem moeten landen hun hele defensiecomplex grondig veranderen training, bewapening, doctrine, alles. Een groot deel van zijn tijd gaat op aan lezingen geven op Amerikaanse luchtmachtbases, het Zweedse ministerie van Defensie of toonaangevende militaire academies als het Britse Sandhurst, waar sommige van zijn boeken op de lijst van verplichte literatuur staan.

Wat doen deze generaals, bevelhebbers en ministers met uw adviezen?

,,Ze luisteren welwillend. Op de Israeliërs na, die vinden dat ik het moreel van de soldaten aan het ondermijnen ben, zijn mijn gesprekspartners geïnteresseerd. Maar tot nog toe deden ze er weinig mee. Voor hun is dit zo'n grote breuk met het verleden, dat kunnen ze niet behappen. Als ze mij vragen waar hun toekomst ligt, zeg ik: `In de particuliere veiligheidsdiensten. Dat is booming business.' Ik méén dat. Kijk naar Israël. Wij hebben een van de beste legers ter wereld. Maar wat kunnen onze soldaten doen tegen katjoesja-raketten die vanaf een ezeltje worden afgeschoten, tegen een zelfmoordenaar die zichzelf in een winkelcentrum opblaast? Niets, behalve steeds meer checkpoints opwerpen waar ze paspoorten en achterbakken van auto's controleren, en tassen openmaken bij de ingang van winkels en bioscopen. Ze zijn er zelfs niet in geslaagd, met al hun militaire overmacht, om een kleine strook van Libanon onder controle te houden. Soldaten doen steeds meer het werk van gewone politieagenten. Als ze de veiligheid van de bevolking willen garanderen, hebben ze niets meer aan Von Clausewitz.''

Bent u niet te veel gefixeerd op het Midden-Oosten?

,,Dat verweet een Amerikaanse defensiefunctionaris mij laatst ook. Ik wees hem op de aanslag op het WTC in 1993 en de bom in Oklahoma. En was het niet zo dat ook Amerikanen en Europeanen die het kunnen betalen steeds meer voor hun eigen veiligheid zorgen, door bijvoorbeeld in huizen te gaan wonen met alarminstallaties, in ghetto-achtige wijken met hekken eromheen en slagbomen? En huren bedrijven niet steeds vaker particuliere beveiligingsbeambtes in? Ik heb de man geloof ik niet overtuigd. Maar nu beseft hij wellicht toch dat mijn land het zijne is geworden. De aanslagen in New York en Washington zijn een uitvergroting van wat in het Midden-Oosten al jaren de orde van de dag is. In een paar minuten zijn er in zijn land evenveel doden gevallen als in mijn land in een paar jaar.''

De staat, zegt u, kan de veiligheid van de burgers steeds minder garanderen. Dat is geen fijn toekomstbeeld.

,,De staat heeft de mensen steeds minder te bieden. Als we willen begrijpen in wat voor tijd wij leven, kunnen we beter de middeleeuwse oorlogen bestuderen dan ons blijven voorbereiden op veldslagen waarin twee conventionele legers tegenover elkaar staan. We staan aan het eind van een lange historische periode. Eigenlijk hadden we dat al kunnen weten vanaf het moment dat de nucleaire wapenwedloop begon, na de Tweede Wereldoorlog. Het kernwapen is in mijn ogen de belangrijkste uitvinding van de militaire geschiedenis. Dit wapen heeft het begin ingeluid van een andere vorm van oorlog. Kernmachten vielen elkaar niet meer direct aan, uit angst voor een nucleaire oorlog. Maar een nucleaire oorlog is geen oorlog, het is de totale destructie. Het eind van alles. Om dat uit te sluiten, concentreerden staten zich op de verfijning van de conventionele oorlogsvoering. Ze moderniseerden wat ze konden, investeerden in hightech wapentuig en alle mogelijke elektronica om ook cyberoorlogen, die volgens sommigen de fysieke oorlogen zelfs zouden kunnen vervangen, te voorkomen of te winnen.''

En de realiteit...

,,...de realiteit was dat conventionele oorlogen vooral nog werden uitgevochten in backwaters, in landen zonder nucleaire wapens. In Afrika bijvoorbeeld. Of op de Falklands. Ik ben er zelfs van overtuigd dat Saddam alleen Koeweit heeft kunnen bezetten omdát Irak toen geen kernwapen had. Als Irak dat wapen toen had gehad, denk ik niet dat Saddam eraan was begonnen. Veel te riskant, want dan was hij misschien in de verleiding gekomen om hem te gebruiken. Dan is er geen lol meer aan. Om dezelfde reden denk ik weleens dat Egypte geen kernwapen wíl ontwikkelen, om de optie van een oorlog tegen Israël open te houden. Zo'n oorlog voeren zonder kernwapen is gek, maar het doen mét kernwapen is pure waanzin. Stel dat iemand een kernbom gooit! Veel te gevaarlijk. Een andere tendens die we de laatste decennia steeds meer zien, zijn oorlogen binnen staten, niet tússen staten. Daar kun je niet meer spreken van reguliere legers die tegenover elkaar staan. Bosnië is daar een goed voorbeeld van.''

`Dan is er geen lol meer aan', zei u net. Gelooft u dat mensen oorlog willen voeren?

,,Oh ja, zeker. Lees de geschiedenisboeken er maar op na. Zoals Plato al schreef: de enigen die geen oorlog meer zullen meemaken, zijn de doden. Mensen vechten uit emotionele behoefte. Door de eeuwen heen hebben we gevochten voor God, voor de eer, voor ons plezier – voor alles en nog wat, maar niet voor de staat, want die bestond toen nog niet. Maar de moderne, sophisticated legers die veel landen hebben, zijn niet meer op oorlog ingericht. Alleen al het feit dat er steeds meer vrouwen bij de strijdkrachten gaan, bewijst dat de legers op een dood spoor zitten. Als de legers werkelijk oorlogen zouden voeren, zouden deze vrouwen wel iets anders gaan doen. Mijn nieuwe boek Men, Women and War gaat daarover: er zijn altijd mannen die oorlog willen, vrouwen hebben wel wat beters te doen – uitzonderingen daargelaten natuurlijk.''

U zegt in feite dat legers zichzelf overbodig hebben gemaakt, door de oorlog over te laten aan anderen?

,,Ja. In deze nieuwe oorlogen kunnen mannen weer vechten zoals ze graag willen. Enerzijds is de opkomst van deze strijders beangstigend, want de legers hebben er geen goed antwoord op. Erger nog: op een Amerikaanse luchtmachtbasis vroegen ze me laatst wat ze met al hun toestellen aanmoesten, en ik realiseerde me ineens dat die basis in plaats van deel van een oplossing eerder deel van het probleem kan zijn – een potentieel doelwit. Zo is de staat haar geweldsmonopolie kwijtgeraakt aan bendes, maffia's en terroristische groeperingen. Die vechten om etnische, economische of politieke redenen of gewoon, uit wraak om het een of ander. Ze slaan alle regels in de wind die de `geciviliseerde legers' zichzelf hebben gesteld. In zekere zin nemen ze wraak op de staat. Het geweld kan nu van alle kanten komen, en dat geeft iedereen een acuut, permanent gevoel van onveiligheid. Aan de andere kant moeten we wel beseffen dat juist het geweldsmonopolie van de staat tot de grootste excessen van deze eeuw heeft geleid, zoals de twee wereldoorlogen. Een heel continent werd in die jaren verwoest, miljoenen mensen vonden de dood. Vergeet niet: tijdens die oorlogen stierven er elke dag meer mensen dan afgelopen dinsdag in New York.''

Kunnen staten nog iets doen om het geweldsmonopolie terug te krijgen?

,,Nee.''

Nee?

,,Ze zijn het kwijt. Dat wil zeggen: legers kunnen zich meer richten op politietaken, zoals in mijn land al gebeurt. Dat kan helpen tegen deze nieuwe vorm van oorlog, maar echt uitbannen kun je haar niet: dan moet iedere burger een agent worden, en leven wij allen in een politiestaat. Dat willen we niet tenminste, niet als wij tegelijkertijd óók nog in democratische landen willen blijven leven. Verder moeten legers zich meer concentreren op commandotaken en op intelligentie. Die hebben ze de afgelopen jaren verwaarloosd. Maar ook als ze die omslag maken, hoever kunnen zij daarin dan gaan? Dit is een van de dilemma's waar de Verenigde Staten nu voor staan. Ze hebben het sterkste leger ter wereld, maar gezien de normen en waarden waar dat leger voor staat, kunnen ze die overmacht maar beperkt gebruiken.

Ofwel: als blijkt dat een van de kapers, zeg, een Fransman was, kan Amerika Frankrijk niet bombarderen, laat staan alle Fransen interneren?

,,Democratische staten moeten zich tot het uiterste inhouden. Anders verliezen ze ieders sympathie.''

Volgens u betekent het begrip `militaire sterkte' dus weinig meer?

,,Sterkte betekent niet meer dat je zo- en zoveel tanks hebt. Dat is niet meer relevant. Sterkte in zijn nieuwe vorm is kleiner. Iedereen moet nu sterk zijn. De staat beschermt ons niet meer voldoende, dus moeten we zélf voor de veiligheid zorgen. Degene die geld heeft, moet zichzelf maar verdedigen. Vliegvelden huren hun eigen veiligheid in. Supermarkten ook. Steden en corporaties nemen het heft in eigen hand. Net als in de Middeleeuwen. Dat gebeurt in mijn land allang. Alle vliegtuigen van El Al, de Israëlische luchtvaartmaatschappij, hebben kogelvrije deuren tussen de cabine en de cockpit, en die zijn altijd op slot. Een van de dingen die mij in Amerika altijd verbaasd hebben, is dat de deur naar de cockpit daar wagenwijd openstaat. Ongelooflijk!''

Het is nogal Hobbesiaans, de wereld die u schetst: iedereen tegen iedereen. En ieder voor zich.

,,Het gaat de feodale kant op, ja. Maar misschien past het feodalisme uiteindelijk toch beter bij de menselijke natuur dan de democratie. Het verstandigste wat u en ik kunnen doen, is schuilen bij familie en dierbaren, en het beste ervan maken.''

Waarom zegt u dit met een lach?

,,De aanslagen van deze week in de Verenigde Staten zijn heel erg. En zeer ingrijpend, denk ik. Maar dit is niet het eind van de wereld. Wel een andere wereld. Velen moeten daar nog aan wennen.''

Uit uw boek `The Rise and Decline of the State' komt duidelijk naar voren dat u liever in deze nieuwe wereld leeft dan in de wereld van de krachtige natiestaten. Waarom?

,,Dat zeg ik u! Omdat staten oorlog voeren! De staat is een monster. Auschwitz, Hiroshima, de Chinese en Russische terreur zijn pure, systematische voortbrengselen van staten met geweldsmonopolies. En nu noem ik slechts een páár grote uitwassen. Sinds de Europese staten hun macht langzaam zijn gaan overhevelen naar Brussel, is er in die landen geen oorlog meer geweest. Dat is toch een enorme vooruitgang? Wat wij zien, is dat staten langzaam maar zeker macht afstaan aan internationale organen, zoals de Verenigde Naties. Zonder de toestemming van de VN konden de geallieerden de Golfoorlog niet beginnen. Dat is een goede ontwikkeling. Tegelijkertijd raken staten ook macht kwijt aan ándere internationale organisaties – namelijk die van mensen als Bin Laden. Dat is de keerzijde. We moeten ermee leren leven. De prijs die wij hebben betaald voor het geweldsmonopolie van de staat is veel te hoog geweest. Het klinkt misschien cru, en zeker op dit moment – maar geef mij toch die nieuwe wereld maar.''