Dit is een artikel uit het NRC-archief

Economie

EENZAAM ZWART GAT ZWIERT ELLIPTISCH DOOR DE MELKWEG

In de buurt van de zon is een zwart gat ontdekt dat in een ongebruikelijke baan door het melkwegstelsel snelt. Dat berichten de Franse astronoom Felix Mirabel en zijn collega's in Nature (13 sept.). De meeste objecten in het melkwegstelsel draaien in banen die in of dicht bij het hoofdvlak liggen, maar dit zwarte gat beweegt in een baan die hem tot op grote afstanden van dit vlak brengt. Het zwarte gat is het extreem ingekrompen restant van een zware ster die na een relatief kort leven onstabiel werd en explodeerde. Het is voor het eerst dat de baan van zo'n zwart gat is gemeten.

Het zwarte gat werd in maart 2000 ontdekt door de Amerikaanse röntgensatelliet `Rossi'. Uit de röntgenstraling kon men afleiden dat het object, aangeduid als XTE J1118+480, een begeleider heeft die er in vier uur op heel korte afstand omheen draait. De afstand tot de aarde werd geschat op zo'n 6000 lichtjaar. Het paar zond ook radiostraling uit en dat maakte het mogelijk om de verplaatsing aan de hemel met behulp van de Very Long Baseline Array, een netwerk van radiotelescopen in de VS, heel nauwkeurig te bepalen. Ook kon deze verplaatsing worden afgeleid uit archief-opnamen die met tussenpozen van 43 jaar in zichtbaar licht waren gemaakt.

Terwijl de zon en de omringende sterren in vrij cirkelvormige banen in ruwweg hetzelfde vlak rond het centrum van het melkwegstelsel draaien, is de baan van het zwarte gat flink elliptisch en maakt hij een vrij grote hoek met dit vlak. Bovendien is de snelheid veel groter dan die van de sterren in de buurt van de zon. Deze ongewone beweging zou het gevolg kunnen zijn van het ontstaansproces van het zwarte gat. Wanneer de explosie van de ster waaruit hij is voortgekomen zeer asymmetrisch was, zou het zwarte gat een flinke `duw' in één bepaalde richting kunnen hebben gekregen. Maar gezien de grote massa van het zwarte gat, zeven maal die van de zon, lijkt dit scenario hier toch niet erg waarschijnlijk.

De baan van het zwarte gat lijkt sterk op die van bolvormige sterrenhopen: compacte groepen van enkele honderdduizenden sterren waarvan er momenteel een paar honderd rond het melkwegstelsel draaien. Mirabel en zijn collega's denken daarom dat het zwarte gat in één van deze bolhopen is ontstaan en daar later via gravitationele wisselwerkingen uit is ontsnapt. Al vóór zijn ontsnapping zou het zwarte gat de ster hebben ingevangen die hem nu begeleidt. De astronomen suggereren dat er rond het melkwegstelsel misschien wel vele tienduizenden van zulke ontsnapte zwarte gaten draaien. Het onderhavige gat kon namelijk alleen worden ontdekt doordat het zich nu toevallig vrij dicht bij de zon bevindt.