Dit is een artikel uit het NRC-archief

Filosofie

De Friese Socrates

Frans Hemsterhuis is na Erasmus en Spinoza de grootste filosoof van Nederland. Zo werd hij althans in het buitenland beschouwd, in het begin van de negentiende eeuw. Vooral de dichters en denkers van de Duitse romantiek erkenden het belang van Hemsterhuis (1721-1790), ook wel de `Bataafse Socrates' genoemd. De Duitse filosoof Kant las zijn werken met instemming, evenals Goethe, en de schrijver Wieland noemde hem `een van de volmaakste mensen die er ooit geweest zijn'.

In Holland bleef men ondertussen onkundig van Hemsterhuis' in het Frans geschreven brieven en dialogen, als hij al niet genegeerd werd. Twee eeuwen later lijkt iets van deze veronachtzaming goedgemaakt te worden: recentelijk verschenen boeken over Hemsterhuis' filosofie, volgende week volgt een tweetalige editie van het verzameld werk en houdt de Fryske Akademy in Leeuwarden een congres, `Hemsterhuis: a European Philosopher rediscovered'.

Zondagmiddag zendt Omrop Fryslân de eerste van twee documentaires uit over Hemsterhuis, onder de titel De Fryske Socrates. Voor deze annexatie valt wel iets te zeggen: Hemsterhuis werd in Franeker geboren, waar hij bleef tot zijn negentiende jaar: toen werd zijn vader hoogleraar in Leiden. Hoewel Hemsterhuis een groot deel van zijn leven in Den Haag woonde, waar hij als hoge ambtenaar bij de Raad van State werkte, bleef hij zichzelf als Fries beschouwen: in de documentaire wordt erop gewezen dat hij zichzelf, ondanks zijn internationalistische gezindheid, in een van zijn brieven expliciet als een Fries aanduidt. Verder is het propagandistisch karakter van de documentaire minimaal: wel zijn er wat toeristische plaatjes maar de commentaarstem maakt slechts éénmaal gewag van het ,,mooie, platte, Friese land''.

Michael Petry van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, houdt zich al zo'n vijftien jaar met Hemsterhuis bezig. Hij legt in de documentaire uit dat Hemsterhuis de filosofie van Socrates zag als een noodzakelijke aanvulling op de natuurkunde van Newton. De geometrische methode van analyse en synthese, door Newton aan de oude Grieken ontleend, paste Hemsterhuis ook buiten de natuurfilosofie toe. Zijn poging het onderzoek van de natuur en dat van de geest op elkaar af te stemmen, bracht hem op uiteenlopende gebieden als de biologie, beeldhouwkunst, wiskunde, optica en theologie. Ook maakt Petry duidelijk dat Hemsterhuis zonder de inspanningen van zijn platonische vriendin, de prinses von Gallitzin (zij sprak hem aan met `Socrates', hij noemde haar `Diotima', naar de Griekse priesteres in Plato's Symposium), nooit zo'n warm onthaal in Duitsland had gekregen.

De Fryske Socrates, Omrop Fryslân, zondag, Ned. 1, 13.30-14.00u.