Tussen Freud en schedelmeting

Van de vijf lange speelfilms van regisseur Pieter Verhoeff zijn er twee, De dream (1985) en Nynke (2001), grotendeels Fries gesproken, hetzelfde geldt voor zijn autobiografische televisieserie over een jeugd in Lemmer (De vuurtoren). Verhoeffs debuut Het teken van het beest, in 1981 onderscheiden met een Gouden Kalf, speelde zich af op de grens van Groningen en Friesland, en ging net als De dream over een geruchtmakende rechtszaak met politieke ondertonen.

De sociale geschiedenis van Noord-Nederland zit vol prachtige verhalen, over koppigheid en onrecht, die veel te weinig verteld worden. Als iemand ze toch opschrijft, zoals domineesdochter Sjoukje Bokma de Boer (1860-1939), die onder het pseudoniem Nynke fan Hichtum kinderboeken publiceerde over Friese landarbeidersgezinnen, dan is het succes fenomenaal. Afke's tiental (1903) kon op meer bijval rekenen dan de inspanningen van Sjoukje's echtgenoot, de socialistische voorman Pieter Jelles Troelstra.

Als de voortekenen niet bedriegen, zal het publiek ook Verhoeffs filmbiografie Nynke in het hart sluiten. Het door de regisseur geschreven, uitgebalanceerde scenario volgt Sjoukje Bokma de Boer vanaf haar kennismaking met de Friese dichter en advocaat Troelstra in 1885 tot de ontbinding van hun huwelijk in 1906.

Het is een ontroerend verhaal over de vloek van het idealisme, over een getrouwde vrouw die geen eigen leven mocht leiden omdat ze achter haar man (en haar kinderen) moest staan, en over psychiatrie tussen schedelmeting en Freud.

De geestelijke instorting van de hoofdpersoon wordt uiteraard aanvankeliijk omschreven als `hysterie'. Wanneer de patiënt baat vindt bij een modernere psychotherapeute, houdt haar man het voor gezien en wordt verliefd op hun huishoudster.

Nynke is ook een liefdesbetuiging aan Friesland, aan het landschap, de bewoners en aan de taal. Pieter Verhoeff uit Amsterdam maakt films op een oneindig geraffineerder niveau dan Steven de Jong uit Sneek, die in Friesland al op handen gedragen wordt. De Brabantse Monic Hendrickx en de Limburger Jeroen Willems (ze leerden Fries) zijn goed in de hoofdrollen, sommige bijrollen, bij voorbeeld van Rients Gratama als ds. Bokma de Boer, zijn voortreffelijk. Kostumering, art direction en camerawerk doen het ruime budget eer aan, en Nynke is dit jaar wederom een voornaam kandidaat voor de Gouden Kalveren.

Naast de naar de internationale markt hengelende genrefilms en het kunstzinnige low-budget-werk is een ambachtelijk voorbeeldige, redelijk traditioneel vormgegeven, maar inhoudelijk interessante film als Nynke een zeldzaamheid aan het worden.

Beleidsmakers zouden zich sterk moeten maken voor het ontstaan van vele films als Nynke, die de vaderlandse geschiedenis op een zinnige manier ontsluiten en zo de Nederlandse - en Friese - cultuur een dienst bewijzen.

Nynke. Regie: Pieter Verhoeff. Met: Monic Hendrickx, Jeroen Willems, Carine Crutzen, Joke Tjalsma, Peter Tuinman, Rients Gratama, Marijke Veugelers, Porgy Franssen, Maarten Wansink. In 41 theaters.