Verenigd Europa wil eigen identiteit zelf bepalen

Ich bin ein Berliner, verklaarde president John F. Kennedy in 1962 tijdens zijn bezoek aan de Muur die de voormalige Rijkshoofdstad in tweeën deelde. Het waren historische woorden. Iedereen begreep, de Berlijners in de eerste plaats, dat Kennedy hier een paar nuances had weggelaten. Maar in de benarde en bedreigende omstandigheden waarin Europa zich in dat jaar bevond en waarvan de kwetsbaarheid van West-Berlijn het symbool was, gaf de uitspraak van Kennedy de burger moed. Het machtige Amerika toonde zich opnieuw verbonden met deze kwetsbare voorpost van het vrije Europa, van de vrije wereld.

De rede die George W. Bush tijdens zijn eerste bezoek aan Europa als president in de Universiteit van Warschau heeft gehouden, had eveneens de pretentie historisch te zijn. Opnieuw ging het over Atlantische verbondenheid, maar de omstandigheden zijn ingrijpend gewijzigd. Er is geen latente bedreiging meer die de Europeanen doen omzien naar Amerikaanse bescherming. Er zijn problemen op de Balkan, maar juist de regering-Bush heeft aangegeven dat de Amerikaanse bemoeienis hiermee van tijdelijke aard zal zijn. De tijdelijkheid is begrijpelijk en verdedigbaar, maar zij tornt aan de Atlantische relatie. Het verenigd Europa tracht, met vallen en opstaan, een eigen identiteit te ontwikkelen, wil daarbij op Amerikaanse steun kunnen terugvallen, maar wenst tegelijkertijd niet transatlantisch beleerd te worden over hoe de eigen identiteit er moet uitzien.

De rede van Bush kon niet historisch zijn, al was het maar omdat spreker, anders dan zijn voorganger verzuimde enige relatie te ontwikkelen tussen zijn bespiegelingen en de actuele werkelijkheid. De afrekening met nazisme en communisme zal zeker ook het Poolse gehoor hebben aangesproken, maar er is meer. Het Europese probleem is de verscheidenheid aan landen en volken onder te brengen in een geheel dat onontkoombaar een sterk materialistisch karakter had en heeft, en dat, naarmate de eenwording voortschrijdt, onzekerder wordt over zijn lotsbestemming. De Europese Gemeenschap ontleende haar bestaansrecht aan de noodzaak oorlog op het continent uit te bannen en, daarmee verbonden, aan de pretentie beter in de materiële noden te kunnen voorzien dan de communistische uitdager. De voorziening met kolen en staal, de landbouw, de ene markt, de euro zij waren en zijn de attributen van een integratie waarin materieel welzijn het ideaal was en is. De NAVO zorgde voor de externe veiligheid, dankzij de Europese samenwerking werden de noden in de loop der jaren teruggebracht tot behoeften.

Het was opvallend om de man die zojuist een ruime en omstreden belastingverlaging afdwong en die in zijn land de natuur verder ondergeschikt wil maken aan de energievoorziening, een pleidooi te horen houden tegen het materialisme.

,,Just as man cannot be reduced to a means of production, he must find goals greater than mere consumption. The European ideal is inconsistent with a life defined by gain and greed and the lonely pursuit of self. It calls for consideration and respect, compassion and forgiveness the habits of character on which the exercise of freedom depends.

,,And all these duties, and all these rights are ultimatedly traced to a source of law and justice above our wills and beyond our politics an author of our dignity, who calls us to act worthy of our dignity.''

Voor samenlevingen en staten waar vragen aan de orde zijn als: wie betaalt wat en voor wie, hoe verdelen we de macht tussen groten en kleinen als straks de kleinen getalsmatig in de meerderheid zijn, hoe bereiken we dat een apathisch electoraat zich nog vertegenwoordigd acht op de nationale en Europese bestuurlijke niveaus, had de boodschap van de Amerikaanse president weinig te bieden. Nu zou het niet op prijs zijn gesteld als Bush zich gedetailleerd had uitgelaten over al deze problemen. Zij zijn een zaak van de Europeanen zelf. Maar met de vergezichten die hij schilderde van de stand van zaken tussen Vancouver en Vladivostok bleef spreker wel heel ver verwijderd van wat Europeanen bezighoudt. Laten we eerst eens kijken hoe het Europa tot aan de Bug eruit gaat zien, zou een reactie op de toespraak van Bush hebben kunnen zijn.

Europa, in uitgebreide vorm, zal relaties hebben met de staten die uit de Sovjet-Unie zijn voortgekomen. Maar die relaties zullen zich goeddeels afspelen buiten de orde van de Atlantische verbondenheid. Amerika zal met die staten zijn eigen relaties hebben. Amerika heeft na de Tweede Wereldoorlog een beslissende rol gespeeld in het vrije Europa. De VS verzekerden Europa's vrijheid en bevorderden het streven naar eenwording. Europa is nu vrij, en integratie is er niet eenvoudiger op geworden. Intern en extern zullen de verhoudingen verder veranderen. Bush riep zelf de antithese in gedachten van zijn appèl aan Europa overigens zonder haar te noemen. Het Atlantische bondgenootschap stuit op zijn natuurlijke grenzen.

J.H. Sampiemon is commentator voor NRC Handelsblad.