Radicaal die niet huilde

De Zuid-Afrikaanse veteraan tegen de apartheid en voormalig politicus Govan Mbeki, vader van president Thabo Mbeki, is gisteren 91 jaar oud in zijn woonplaats Port Elizabeth overleden. Mbeki senior maakte deel uit van een beroemd kwartet activisten met Nelson Mandela, Walter Sisulu en Oliver Tambo dat de zwarte bevolking leidde in het verzet tegen de rassenscheiding. Net als Mandela en Sisulu zat Mbeki jaren vast wegens zijn overtuiging. De vlaggen bij het conferentiecentrum in Durban, waar de VN-conferentie tegen racisme wordt gehouden, waaiden vandaag halfstok.

Govan Archibald Mvunyelina Mbeki werd geboren op 9 juli 1910 in Transkei, een van de latere thuislanden onder de apartheid. Hij was zoon van een Xhosa-chief en genoot daarom, net als Mandela, een goede opleiding. Mbeki volgde universitair onderwijs aan Fort Hare, waar hij afstudeerde in de psychologie en politieke wetenschappen. Al vroeg overtuigd van de onrechtvaardigheid van segregatie sloot hij zich in 1935 aan bij het ANC, toen nog een legale beweging. Maar Govan Mbeki was radicaler dan het ANC, hij werd tevens lid van de communistische partij van Zuid-Afrika (SACP). Een communist is hij altijd gebleven.

Mbeki's levensmissie was vanaf zijn jeugd omverwerping van de blanke hegemonie. In zijn onderhoud en dat van zijn gezin voorzag hij door les te geven en krantenartikelen te schrijven. In de jaren vijftig raakte Mbeki steeds dieper betrokken bij het verzet tegen de apartheid, het rassensysteem dat in 1948 officieel van kracht was geworden. Hij vervulde verscheidene hoge functies in het ANC en de gewapende arm Umkhonto we Sizwe. Mbeki ging begin jaren zestig ondergronds nadat het ANC en andere organisaties waren verboden. In 1963 werd hij met vrijwel de hele top van het ANC gearresteerd en veroordeeld tot levenslang wegens sabotage. Mbeki, Mandela en Sisulu werden gedeporteerd naar Robben Eiland. Mbeki zou pas in 1987 vrijkomen, Sisulu in 1989, Mandela in 1990.

Tijdens zijn gevangenschap vormden Mbeki en de zijnen de plannen voor een nieuw Zuid-Afrika. De hele staatsstructuur, met democratie en non-raciale principes als basis, werd grotendeels op `het eiland' in elkaar gezet. Mbeki studeerde en passant ook af in de economie en schreef een aantal boeken die hij op toiletpapier uit zijn cel smokkelde.

Toen het nieuwe Zuid-Afrika in april 1994 met de eerste vrije verkiezingen zijn triomf vierde, was de bijna 84-jarige Govan Mbeki in feite te oud en fysiek te zwak om nog een uitvoerend ambt te vervullen. Hij kreeg een erefunctie toebedeeld: vice-voorzitter van de senaat. In 1999 trok hij zich uit de actieve politiek terug.

Govan Mbeki was een harde man, behorend tot een lichting die niet zeurde of huilde. Toen hij in 1990 zijn zoon Thabo na 28 jaar weer zag – Mbeki junior ontvluchtte in 1962 Zuid-Afrika en maakte carrière binnen het ANC in ballingschap – begroetten de twee elkaar met een ferme handdruk en een korte omhelzing. De ogen bleven droog.

Oud-president Mandela zei gisteren in een verklaring: ,,Zuid-Afrika treurt om de dood van een van Afrika's grote zonen. We zeggen vaarwel tegen een kameraad en vriend, een leider in de strijd en een van de intellectuelen van onze beweging. Hij behoorde tot de generatie die alles heeft gegeven om ons land vorm te geven.'