Historische schuld is niet in te lossen

In Zuid-Afrika, het land waar Hollanders en Britten in slaven handelden, begint vandaag de VN-conferentie tegen racisme. Ter tafel komt de mogelijkheid van herstelbetalingen. Een reportage.

Robuuste hoge muren, een luchtplaats, kleine vertrekken die dienden als kerkers de structuur van het voormalige slavenfort van Kaapstad is sinds de bouw in de 17de eeuw vrijwel onveranderd. Hier hield de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) haar menselijke handelswaar gevangen: gedeporteerden uit Indië, zwarte Afrikanen voor de verkoop naar Amerika en leden van lokale stammen. Tegenwoordig is het statige gebouw aan het verlengde van de Heerengracht een museum over de geschiedenis van Zuid-Afrika. Moeten de `Hollanders' als nazaten van de VOC na 350 jaar alsnog boeten voor wat we nu zien als schendingen van de rechten van de mens? Die vraag gaat het voorstellingsvermogen van Alida, de receptioniste van het museum, te boven. ,,Ik weet niet eens waar ik vandaan kom'', zegt ze lachend, ,,misschien heb ik wel Indisch bloed, kijk maar naar mijn huidskleur.'' Historische schuld? Daar heeft Alida niet over nagedacht.

In het nabijgelegen Kasteel de Goede Hoop, het oudste gebouw van Zuid-Afrika, uit 1666, heeft rond het middaguur de wisseling van de wacht plaats. Twee bataljons van het Zuid-Afrikaanse leger, dat hier zijn Kaapse hoofdkwartier heeft, marcheren in klederdracht over het grasveld. In de traditionele uniformen van de vrijwel uitsluitend zwarte en gekleurde manschappen zitten rood, wit, blauw en oranje. Langs de kant Nederlandse toeristen, die het oud-Hollandse schouwspel prachtig vinden. Ben Venetië uit Den Haag zegt mee te leven met het huidige Zuid-Afrika. ,,Maar je kunt mij niet verantwoordelijk stellen voor wat hier eeuwen geleden is gebeurd.''

Aan de Universiteit van Kaapstad is nagedacht over het onderwerp. Vivian Bickford-Smith, hoogleraar Zuid-Afrikaanse geschiedenis, vindt excuses voor slavernij en kolonialisme ,,in principe'' op zijn plaats en is niet tegen herstelbetalingen. ,,Ik stel me daarbij wel meteen de vraag: aan wie? Wie neemt de verontschuldigingen in ontvangst, wie krijgt de compensatie? De werkelijke ervaring met slavernij ligt al vele generaties achter ons. Gaat het geld naar de Afrikaanse Amerikanen of naar de zittende Afrikaanse regeringen? De laatsten kopen er wellicht nieuwe Mercedessen voor of bouwen nog grotere paleizen.'' Hij bepleit een rationele visie. ,,De mondiale ongelijkheid, door raciale onderdrukking gecreëerd, is een feit en daar moeten we iets aan doen. Het gedeeltelijk kwijtschelden van schuld, hulp bij opbouw, het verbeteren van infrastructuur, eerlijker handelsvoorwaarden dat noem ik haalbare, reële doelstellingen als `reparatie' voor kolonialisme.'' [Vervolg SLAVERNIJ: pagina 3]

SALVERNIJ

'Ik heb de blanken vergeven'

[Vervolg van pagina 1] In Grahamstown, 900 kilometer ten oosten van Kaapstad liggen de wortels van het Britse kolonialisme in dit deel van de wereld. De Britten versloegen in 1806 de Hollandse troepen op Bloubergstrand bij Kaapstad en streefden daarna naar onderwerping van de hele regio. Hun expansiedrift stuitte op groot verzet van de lokale zwarte Xhosa-stam.

In april 1819 kwam het tot een legendarische slag, toen de Xhosa's onder aanvoering van Nxele het Britse garnizoen aanvielen. Maar de speren en pijlen van de Xhosa's legden het af tegen de geweren van het Imperiale Leger. Nxele werd gevangen genomen en gedeporteerd naar Robbeneiland voor de kust van Kaapstad. Hij verdronk bij een vluchtpoging, maar veel van zijn bewonderaars bleven geloven in zijn mythische terugkeer.

Hedendaags historicus Zandisile Sakata zet in Grahamstown het verleden in perspectief. ,,Voor ons luidde de nederlaag van Nxele een lange periode van onderdrukking in. De Britten hadden weliswaar de slavernij officieel afgeschaft, maar de nieuwe arbeidswetgeving die zij ervoor in de plaats stelden was geen verbetering en in feite de voorloper van de apartheid.''

Sakata en zijn collega Otto Ntshebe vinden herstelbetalingen door Nederland en Groot-Brittannië vanuit historisch oogpunt op zijn plaats. ,,Zij hebben de schade hier aangericht, waardoor wij nog altijd in armoede moeten leven'', zegt Ntshebe. ,,Maar ik heb de blanken vergeven. Nelson Mandela heeft het voorbeeld gegeven. We kunnen niet in haat blijven leven.''

Socioloog Leonhard Praeg van de Rhodes Universiteit in Grahamstown steekt, als blanke, de hand in eigen boezem. ,,We moeten erkennen dat we fout zaten met de slavernij, het kolonialisme en de apartheid, en daarvoor onze excuses maken. We zouden eigenlijk een wereldwijde Commissie van Waarheid en Verzoening dienen op te richten'', aldus Praeg, ,,en alles gaan uitpraten.'' Hij wijst erop dat de slavernij niet de zwart-witte aangelegenheid was die er vaak van wordt gemaakt: ,,Tijdens de slavenhandel vanaf de zestiende eeuw werden de meeste slaven door andere Afrikanen uit het binnenland naar de kusten gebracht en daar doorverkocht. En van de geschatte 16 tot 45 miljoen mensen die toen uit Afrika zijn weggevoerd ging zeker een derde naar Arabische landen. Dus de Arabieren konden er ook wat van.''