De mensheid is hopeloos verdeeld

Grote verzoening? Of diplomatieke oorlog? Vandaag begint in Zuid-Afrika de Wereldconferentie tegen Racisme. De kans op succes is niet groot.

De Wereldconferentie tegen Racisme die vandaag in het Zuid-Afrikaanse Durban is begonnen, dreigt de tegenstellingen te vergroten die ze wil uitroeien.

Verbale veldslagen over slavernij en de Palestijnse kwestie hebben de voorbereidingen al overschaduwd. De tweede Palestijnse opstand breidt zich de komende week uit naar Durban, voorspellen pessimisten. Terwijl de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell zich deze week afmeldde voor de conferentie vanwege de anti-Israëlische stemming, bevestigde de Palestijnse leider Yasser Arafat dat hij in elk geval komt.

Wereldconferentie van de Verenigde Naties tegen Racisme, Rassendiscriminatie, Vreendelingenhaat en Aanverwante Onverdraagzaamheid. Dat is de volledige benaming van de achtdaagse bijeenkomst waaraan zo'n 12.000 vertegenwoordigers uit meer dan 130 landen meedoen, onder wie opvallend veel regeringsleiders met een slechte mensenrechtenreputatie, zoals de Cubaan Fidel Castro en de Algerijn Abdelaziz Bouteflika.

Volgens de secretaris-generaal van de conferentie, Hoge Commissaris voor de mensenrechten Mary Robsinson, heeft die monstervergadering ,,de potentie om uit groeien tot een van de belangrijke bijeenkomsten aan het begin van deze eeuw''. ,,Ze kan de geest van een nieuwe eeuw vormen en belichamen, gebaseerd op de gemeenschappelijke overtuiging dat we allemaal lid zijn van de menselijke familie.'' Ze moet culmineren in een slotverklaring en een actieplan ,,die als een soort Magna Charta dienen in de strijd tegen racisme''. Maar voorlopig is er nog verschil van mening over bijna de helft van de ontwerptekst, ondanks een extra ingelaste intergouvernementale bijeenkomst begin deze maand in Genève. De menselijke familie blijft hopeloos verdeeld.

De Verenigde Naties hanteren al sinds 1973 tienjarenplannen ter bestrijding van racisme. Twee keer eerder belegden ze Wereldconferenties tegen racisme: in 1978 en 1983. Die twee bijeenkomsten werden ook al gefrustreerd door eindeloze debatten over de Palestijnse kwestie, zoals in de jaren zeventig en tachtig op VN-conferenties regelmatig gebeurde. Israël en de Verenigde Staten schitterden op beide vergaderingen door afwezigheid.

Op het moment dat de Verenigde Naties in 1997 het initiatief namen voor een derde Wereldconferentie omdat ze een toename van het aantal racistische incidenten signaleerden, konden ze niet voorzien dat een racisme-top door Afrikaanse en Arabische landen voor politieke doeleinden zou worden gebruikt. Wel legden ze de kiem door te beslissen dat de oorzaken van racisme moesten worden vastgesteld. Daarover hoefden de Afrikaanse landen niet lang te denken. Vierhonderd jaar slavernij en kolonialisme, zeiden zij, hebben het racisme tegenover de zwarten gevormd en geworteld. Sociaal, politiek en economisch zucht het continent nog steeds onder de gevolgen. Voor die ,,misdaad tegen de menselijkheid'', zeiden zij, moet het Westen zich eindelijk maar eens excuseren. Herstelbetalingen komen dan later wel.

De Arabische landen hadden ook al snel hun zondebok voor het racisme gevonden: Israël als de belichaming van alle kwaad. Ze legden een bom onder de conferentie door Israël publiekelijk aan de schandpaal te willen pinnen. Westerse mogendheden wilden de slavenhandel nog wel betreuren en het veroorzaakte lijden erkennen en die praktijken verwerpen. Maar een excuus ging te ver, herstelbetalingen waren absurd. En Israël mocht in de slotverklaring in geen geval worden verdoemd.

Hoge Commissaris Mary Robinson heeft de gemoederen deze week nog proberen te sussen door te bezweren dat de ontwerptekst op een groot aantal punten al is afgezwakt. De formulering ,,zionisme is racisme'' was al van tafel en de compromisbereidheid bij alle partijen zou veelbelovend zijn. Dat weerhield Arabische gedelegeerden er deze week niet van anti-semitische pamfletten en posters te verspreiden waarop de Israëlische Davidster met het hakenkruis van de nazi's verstrengeld was.

Afrikanen en Arabieren conformeren zich niet aan de stilzwijgende code van de Verenigde Naties dat racisme alleen in algemene termen wordt verworpen. Volgens mensenrechtenorganisaties maken de Verenigde Staten zich nog altijd schuldig aan racisme tegenover Indianen en zwarten, China discrimineert de Tibetanen, India en Pakistan gedogen de uitbuiting van de laagste kasten, Midden-Europese landen behandelen de Roma als tweederangsburgers, Ivoorkust verbreidt vreemdelingenhaat en Libië zet zwarte immigranten over de grens. Maar de slotverklaring van een racismeconferentie kan alleen op maximale internationale steun rekenen als geen enkel land met name wordt genoemd.

De bijeenkomst in Durban loopt uit op een algeheel fiasco of mondt uit in een zwaar gekuiste slotverklaring — goedbedoeld en vrijblijvend — waarin elke lidstaat van de Verenigde Naties behoedzaam wordt gespaard. Het verschil is niet zo groot.