Premierbonus straks inzet verkiezingen

Met het aangekondigde vertrek van Wim Kok als partijleider van de PvdA lijkt zich volgend jaar bij de Kamerverkiezingen een nek-aan-nekrace af te tekenen tussen PvdA en VVD. Melkert werkt als beoogd opvolger van Kok alvast aan zijn imago.

Met zijn formele aankondiging dat hij zich volgend jaar uit de politiek zal terugtrekken, heeft PvdA-leider Wim Kok het startschot gegeven voor de verkiezingsstrijd. En die campagne voor de Tweede-Kamerverkiezingen van 2002 belooft spannend te worden omdat zich op voorhand een nek-aan-nekrace lijkt af te tekenen tussen de twee grootste politieke partijen, PvdA en VVD, terwijl er ook voor het CDA weer enig perspectief lonkt.

Op dit moment beschikken deze partijen over respectievelijk 45, 38 en 29 zetels in de Tweede Kamer. Naar verwachting zal de PvdA met Koks aangekondigde vertrek echter de zogeheten `premierbonus' verliezen. Dat zijn de stemmen van zwevende kiezers die in 1998 alleen op Kok gestemd hebben omdat zij hem een goede minister-president vonden.

De premierbonus is de inzet volgende verkiezingen en daarom wordt er nu naar hartelust gespeculeerd over de omvang van die bonus. Als het, zoals PvdA-huiscriticus Bart Tromp denkt, gaat om tussen de vijf en zeven zetels, is er niet veel voor nodig om de VVD als grootste partij uit de bus te laten komen.

VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer en aanstaand lijsttrekker Hans Dijkstal weet dat ook, maar vond het in een reactie gisteren ,,moeilijk te voorspellen'' of de VVD door het vertrek van Kok groter zal worden dan de PvdA.

Toch liet ook hij zich ontvallen ,,niet pessimistisch'' te zijn over de verkiezingen. De liberale zorgen richten zich wellicht meer op de situatie ná een verkiezingsuitslag: mocht de VVD de grootste partij worden, is de PvdA dan wel bereid om in een nieuwe coalitie met de VVD de tweede viool te spelen? In dat geval dreigt voor de VVD hetzelfde wat de PvdA in 1986 overkwam: een overwinningsnederlaag. Wel de verkiezingen winnen, maar vervolgens in de oppositie belanden.

Het CDA heeft meer zetels nodig om langzij te komen met de sociaaldemocraten en bijgevolg valt de schatting van CDA-leider Jaap de Hoop Scheffer van de omvang van de premierbonus hoger uit dan de conservatieve 5 tot 7 zetels. Hij zei gisteren te verwachten dat er met het vertrek van premier Kok op de verkiezingsmarkt 10 zetels vrijkomen. ,,En wij als CDA gaan graag de strijd om die zetels aan.''

De CDA-leider zegt daarom ook dat hij het ,,jammer'' vindt dat Kok nu weggaat zonder erin geslaagd te zijn maatschappelijke problemen op te lossen als de wachtlijsten in de gezondheidszorg, veiligheid op straat, files en groei van het aantal WAO'ers. ,,Ik denk dat Kok zelf ook gehoopt had meer te kunnen bereiken.''

Overigens bleek uit een enquête van bureau Interview, die gisteravond werd gepubliceerd door het tv-programma Nova, dat het CDA op twee zetels minder zou uitkomen dan de partij nu heeft. Volgens de peiling, gehouden vóór Koks aankondiging, zou de PvdA zou nog altijd uitkomen op 45, terwijl de VVD twee zetels zou groeien naar 40 zetels.

De peilingen staan voor D66, de derde paarse regeringspartij, al langer op zwaar weer. Ook gisteren werd een halvering van het aantal zetels verwacht van 14 naar 7. D66-leider Thom de Graaf verwachtte gisteren niet dat de verkiezingsstrijd voor zijn partij gemakkelijker zal verlopen nu Melkert de lijsttrekker belooft te worden van de PvdA. ,,Het is zeker niet zo dat we champagne aan laten rukken nu Melkert aantreedt, maar het is ook niet zo dat we huiveren. We wachten rustig af.'' Maar duidelijk is dat met het het aantreden van de `linkser ogende' Melkert als nieuwe PvdA-leider er voor D66 weer ruimte ontstaat zich te profileren als het redelijk alternatief.

Nog altijd afgaande op peilingen belooft GroenLinks al langer een serieuze winst te gaan boeken bij de komende verkiezingen. Bij de peiling van gisteren groeit de partij zelfs uit van 11 naar 14 zetels. De fractievoorzitter van de partij in de Tweede Kamer, Paul Rosenmöller, noemde het besluit van Kok ,,verstandig''. Hij kapittelde de sociaaldemocratische voorman omdat deze dan wel ,,een belangrijke bijdrage'' heeft geleverd aan de nieuwe welvaart in Nederland, maar ,,minder succesvol'' is geweest met een ,,rechtvaardige verdeling van die welvaart''. Bovendien zou Kok een ,,blinde vlek'' hebben voor het milieu. En dat is een ,,absoluut minpunt''.

De meeste partijen hopen dat de leiderschapswisseling in de PvdA niet alleen zal leiden tot een verlies van de premierbonus, maar zelfs tot een regelrechte `Melkertmalus': stemmenverlies dankzij de geringe populariteit van de fractievoorzitter. Volgens de Interview-peiling van gisteren zou slechts 5 procent van de PvdA-achterban de partij aantrekkelijker vinden met Melkert. Daarentegen vindt 42 procent de partij minder aantrekkelijk met Melkert als leider, 48 procent heeft geen mening.

Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Dick Benschop, die gisteravond ,,als vriend van Kok'' aanwezig was bij diens aankondiging in het Amsterdamse Felix Meritis, zei dat Melkert nu alle tijd heeft om de komende maanden te werken aan de vergroting van zijn populariteit.

Dat Melkert daarbij geen dag verloren laat gaan blijkt wel uit zijn agenda: maandag geeft hij het startschot voor de verkiezingscampagne in Leidschendam-Voorburg, waar in november reeds verkiezingen plaatshebben in het kader van de gewijzigde gemeentegrenzen ten gevolge van de gemeentelijke herindeling.

Dat de partijverhoudingen aldaar weinig overeenstemming vertonen met de landelijke – in Leidschendam is de VVD bijvoorbeeld maar liefst twee keer zo groot in de raad als de PvdA – kan in dat verband alleen maar handig zijn. Het biedt immers altijd de gelegenheid om als de uitslag tegen valt, te zeggen dat zij niet maatgevend is voor de stemming in den lande.