Klimmen zonder respect

De berg Ayers Rock, tegenwoordig Uluru, is een beroemde toeristische trekpleister in Australië, maar tegelijkertijd een heilige plek voor de aboriginals. Wat is belangrijker, geld van toerisme of respect voor een oude cultuur?

`Wat zou u ervan vinden als uw kerk dagelijks door duizenden mensen wordt beklommen?' Een bord met deze vraag staat naast het beginpunt van de beklimming van Uluru, de aboriginal naam van de berg Ayers Rock. De begeleidende tekst over de heilige betekenis van de steen zou toeristen moeten overhalen af te zien van de beklimming van de berg. De meeste mensen die hier al sinds half zeven in de ochtend staan te wachten, lijken niet onder de indruk van deze mededeling. Zij zijn gekomen om bovenop Uluru te staan en geen bord kan hen ervan weerhouden. In ochtendschemering verlaat een konvooi van tientallen bussen vol toeristen het `Ayers Rock-resort'. Uluru ligt een half uur rijden van hun vakantie-oord. Sommige tours maken een omweg om op de zonsopgangs-parkeerplaats te zien hoe de eerste zonnestralen de monoliet beschijnen. De meeste bussen rijden direct naar het beginpunt van de beklimming, waar honderden mensen al staan te dringen.

De poort opent dagelijks om half zeven, tenzij het te hard waait voor een beklimming. Een foeilelijke, ijzeren reling geeft de klimmers houvast op het eerste gedeelte van de berg. Het glimmende metaal vloekt met de intense, natuurlijke rode kleur van de steen. Als een zwarte stroom mieren marcheren honderden mensen dagelijks naar de top. De bonte verzameling gedraagt zich als op een kermisattractie. Men duwt elkaar of loopt aan de verkeerde kant van de lijn. Er heerst weinig concentratie en sommige toeristen zijn eigenlijk niet fit genoeg om de klim aan te kunnen. Op deze betrekkelijk eenvoudige klim vallen dan ook jaarlijks de nodige dodelijke slachtoffers. Soms rollen mensen van de rots af, maar een groter aantal sterft thuis aan een hartaanval. Aan het einde van de reling, halverwege het traject, vallen tientallen bezoekers al dodelijk vermoeid neer. Vanaf dit punt geven slordige strepen verf de route naar de top aan. Eenmaal daar aangekomen is het uitzicht enigszins teleurstellend. De omgeving is interessant, maar niet spectaculairder dan wat er aan de voet van de berg te zien was. En de klim is niet uitdagend genoeg om er later over op te scheppen. Waarom dan toch een beklimming? De Nieuw-Zeelandse toerist Rob Weaver geeft een verklaring: ,,Je moet het gewoon gedaan hebben.''

Een dag eerder. De zon staat op het punt onder te gaan. De kleigrond rondom Uluru is intens rood van kleur en lijkt na te sidderen van een dag lang intense hitte. Geel helmgras wiegt zachtjes op de wind. Op de achtergrond ligt de monoliet, net zo rood als de omgeving. Een hek dient toeristen weg te houden van de flora. Tientallen bussen en honderden auto's staan op de parkeerplaats. Sommige mensen zitten op het dak van hun voertuig, anderen hebben klapstoeltjes meegebracht. Bijna iedereen heeft een camera bij zich om kleurenwisseling van de Uluru bij zonsondergang vast te leggen. Reisbrochures over Australië tonen steevast foto's van de berg die verandert van dieprood naar donkergrijs. Ter plekke is het effect minder spectaculair. De nuances zijn te subtiel om waar te nemen. Zodra de zon achter de horizon verdwijnt, is de kolonne auto's en bussen al weer op haar weg terug naar het `Ayers Rock-resort'.

Mythische plekken als Uluru dreigen door de massale toeristische aandacht hun identiteit te verliezen. Voor vele bezoekers is Ayers Rock slechts een attractie die van kleur verandert en waarop geklommen kan worden. Vreemd genoeg is de berg vanaf de grond indrukwekkender dan bovenop. Wanneer de meeste mensen hun beklimming beginnen, start aan de voet van de berg een tocht onder leiding van een ervaren Aboriginal-gids. De rondleiding voert langs ceremoniële plaatsen en geheimzinnige waterbronnen. De gids vertelt verhalen over de betekenis van de scheuren in het gesteente. De trip eindigt in het Katja Tjuta Cultureel Centrum, een museum dat is gewijd aan de geschiedenis van de aboriginals en de betekenis van Uluru. Het is gesticht in een poging om respect af te dwingen voor de cultuur van de aboriginals. Op 12 mei van dit jaar werd het toegangshek naar de beklimming van Ayers Rock voor onbepaalde tijd gesloten, teken van respect voor de overleden Tony Tjamiwa, leider van de Anangu-groep. Tjamiwa leidde de onderhandelingen die ertoe leidden dat Ayers Rock werd teruggegeven aan de aboriginals. In 1985 werd de betekenis van Uluru voor de Anangu-groep door de overheid erkend. Sinds het akkoord werd Tjamiwa gezien als ,,het gezicht van de steen'', zo verwoordde de minister voor Aboriginal Zaken, Philip Rudock, het. De klim werd destijds gesloten tot de aboriginal-leider was begraven. Dat duurde een flinke tijd doordat de man op een afgelegen plek was gestorven en zijn lichaam naar een stad moest worden vervoerd voor een officiële autopsie. Wat was bedoeld als een teken van respect, mondde uit in een verhitte discussie. Denis Burke, minister van de Northern Territories, toonde zich ontstemd over de sluiting. Volgens hem zou het klimverbod het toerisme belemmeren. In het dagblad The Australian verklaarde Burke: ,,Natuurlijk hebben we begrip voor de culturele belangen, maar er zijn hier andere factoren in het spel.''

Er werd druk uitgeoefend om Tjamiwa zo snel mogelijk onder de grond te krijgen zodat de klim weer geopend kon worden. De autopsie werd daardoor sneller uitgevoerd dan onder normale omstandigheden en de begrafenis vond eerder plaats dan gepland. Op 24 mei stonden de eerste mensen weer bovenop Uluru.

De gebeurtenissen rondom de begrafenis hebben het debat over Uluru flink aangewakkerd. Misschien is de culturele achtergrond van de steen voor de bezoekers veel interessanter dan een simpele beklimming? Onderzoek heeft aangetoond dat 78 procent van de buitenlandse bezoekers belangstelling heeft voor de inheemse cultuur van Australië. De kritiek op het simpele verzoek om respect, heeft ook kwaad bloed gezet bij de leiders van de Anangu-groep. Het voorval heeft hen aan het denken gezet en een verbod op de beklimming van Uluru lijkt ineens niet meer onmogelijk. Tot die tijd hopen aboriginals dat bezoekers vrijwillig afzien van een beklimming.