Van `kankerlijer' weet je 't niet zeker

Op de website van Het Groot Woordenboek der Nederlandsche Taal wordt sinds een week gewaarschuwd woorden met het label (bel.) liever niet te gebruiken. Wie bepaalt wat beledigend is?

Meneer C. Sofuoglu mág bij de politie aangifte doen tegen de firma Van Dale, maar hééft hij het ook gedaan? Vorige week oordeelde de Nationale Ombudsman dat de Nederlander van Turkse afkomst vorig jaar ten onrechte door de politie van aangifte is weerhouden. Sofuoglu eist dat het lemma `turk' in de Grote Van Dale wordt aangepast, omdat het beledigende en discriminerende woorden en uitdrukkingen bevat.

Direct na het oordeel van de Ombudsman verscheen op de website van Van Dale het bericht dat woorden met de toevoeging (bel.) – voor `beledigend' – beter niet gebruikt kunnen worden. Volgens hoofdredacteur T. Den Boon van het woordenboek is dit niet in strijd met het uitgangspunt van Van Dale dat het woorden en uitdrukkingen beschrijft zonder er een oordeel over te vellen. ,,De toelichting op onze website verschilt inhoudelijk niet van de inleiding in het laatste papieren woordenboek uit 1999. Alleen het taalgebruik is wat minder formeel'', aldus Den Boon. ,,Het is onzin dat Van Dale ineens politiek-correct zou willen zijn. Onze enige ambitie is om de taal te beschrijven zoals hij voorkomt of is voorgekomen tijdens de afgelopen 150 jaar.''

Is aangifte van Sofuoglu reden voor Van Dale om het lemma `turk' aan te passen?

,,Nee, we hebben zijn klacht onderzocht en vinden dat voor wijziging geen reden bestaat. Meneer Sofuoglu suggereert in een brief aan de politie dat Van Dale alleen Turken beledigt. Dan ziet hij een stigma dat er niet is. Poolse landdag – `rumoerige en verwarde vergadering' – staat er toch ook in? Zo zijn er veel meer voorbeelden van nationaliteiten waarover we beledigende uitdrukkingen hebben opgenomen. Waar sprake is van belediging, geven we dat aan, zoals bij `eruitzien als een Turk'.''

Waarom voegt Van Dale dat label (bel.) toe?

,,Ons beleid is al lange tijd om de woordbetekenis weer te geven én de gemarkeerdheid ervan – de reikwijdte ofwel beperktheid. Daarvoor hebben we 30 à 40 labels, zoals `verouderd', `vulgair' en `beledigend'. De gebruiker heeft behoefte aan die duiding, hij kan niet altijd zelf vaststellen of iets beledigend is. Dat `kut' en `lul' vulgair zijn, is duidelijk. Maar van een woord als `kankerlijer', weet je het niet altijd zeker. Het woordenboek biedt uitsluitsel.

Hoe bepaalt Van Dale of iets beledigend is?

,,We kijken welke woorden of uitdrukkingen journalisten, columnisten en presentatoren beledigend vinden. En we lezen vakbladen, zoals Onze Taal, en relevante boeken. We hebben ook zo'n honderd informanten, vakspecialisten. Toen we een brief kregen dat het woord `aceton' verouderd was, hebben we advies ingewonnen bij een informant-chemicus.''

Schrapt of wijzigt Van Dale woorden onder druk van klagers?

,,Elke klacht is voor ons aanleiding om een woord opnieuw te screenen. Soms leidt dat tot wijzigingen. Laatst kregen we een klacht van een aantal Sikhs, omdat we hen een `sekte' noemen. Toen we het lemma `sikh' maakten, had het woord `sekte' nog geen negatieve lading, tegenwoordig wel. Daarom hebben we toegezegd in de beschrijving in de eerstvolgende editie het woord `sekte'te schrappen.''

Is Van Dale niet inconsequent met het toevoegen van het label `beledigend'? Achter `eruitzien als een Turk' staat wel (bel.), bij `rijden als een Turk' niet. Bij `papenvreter'wel, bij `socialistenvreter' niet.

,,Er zijn inderdaad uitdrukkingen waar we het label nog aan moeten toevoegen. Een woordenboek maken is werk in uitvoering, je verandert dingen in etappes. Bij `rijden als een Turk' is aangegeven dat het een van de niet-objectieve beschrijvingen is, maar het kan duidelijker, dat geef ik toe. Socialistenvreter is terecht labelloos. Socialist is – anders dan paap – een neutraal woord, daarom is `socialistenvreter' niet beledigend.

In 1992 is het lemma `jood' sterk aangepast; woorden als `jodenlawaai' en `jodenmes' zijn geschrapt. Is Van Dale gezwicht onder de druk van een belangengroep, die over het lemma in 1970 een kort geding aanspande?

,,Er is geen enkel oorzakelijk verband tussen de rechtzaak en de geschrapte en gewijzigde woorden in 1992. Als dat er wél was, zouden we het wel eerder hebben gedaan. Ik weet niet precies waarom het lemma veranderd is, toen was ik nog geen hoofdredacteur, maar waarschijnlijk is het omdat de samenleving sinds de Tweede Wereldoorlog een andere visie heeft gekregen op joden. Het kan ook zijn gebeurd omdat bepaalde woorden of uitdrukkingen geen actueel taalgebruik meer waren en ten minste vijftien jaar niet meer in de media gesignaleerd waren.''

Mmv Ewoud Sanders