Soepele opvolging nooit gegarandeerd

Premier Kok zou vandaag aan het eind van de middag bekendmaken dat hij als leider van de PvdA zal vertrekken. Aan zijn opvolger wordt al maandenlang geschaafd.

Voor de fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, Ad Melkert, breekt vandaag een hachelijke periode in zijn politieke carrière aan. Immers, de partijleider, premier Wim Kok, zou volgens plan aan het eind van de middag aan het partijbestuur mededelen dat hij die functie neerlegt. Omdat hij al te kennen heeft gegeven dat Melkert na hem lijstaanvoerder van de PvdA moet worden bij de aanstaande Kamerverkiezingen, wordt de fractievoorzitter dan echt de `kroonprins' van de sociaal-democraten. En met kroonprinsen is het in de Nederlandse politiek in het verleden zelden goed afgelopen.

Het is geen wonder dat het Melkert altijd al irriteerde zo te worden gekwalificeerd. Toen hij in juli 1998 fractievoorzitter werd, zei hij zich niet als `kroonprins' te beschouwen. Hij had slechts ,,de treeplank genomen van het ministerie van Sociale Zaken naar de Tweede-Kamerfractie'', zei hij tijdens een persconferentie, doelend op zijn ministerschap bij dat departement. Het feit dat zijn voorganger als fractievoorzitter, Jacques Wallage, bij zijn vertrek Melkert aanwees als opvolger van Kok, gold als een judaskus.

Pas in december vorig jaar gaf Kok zelf het signaal: in het tv-programma Buitenhof sprak de politiek leider over een PvdA-kopgroep ,,met Ad Melkert voorop'' die een belangrijke rol moet gaan spelen bij de verkiezingen. Sindsdien wordt Melkert klaargestoomd voor Nederland en Nederland voor Melkert. Het uiterlijk van de fractievoorzitter is bijgesteld: de snor is weg, de bril is anders en na terugkeer van het zomerreces blijkt de scheiding weg uit het haar van de aspirant-lijsttrekker.

Ook aan de houding van Melkert is gesleuteld: zijn wat ongenaakbare uitdrukking heeft hij verruild voor een glimlach. En negatieve kanten die niet vallen weg te poetsen presenteert de partij eenvoudig als het tegenovergestelde: Melkert een koele kikker? De afgelopen weken vielen uitspraken van PvdA'ers te noteren die meldden dat Melkert cool was. Dat klinkt een stuk positiever.

De afkeer van de titel kroonprins die geen enkele politicus wenst te dragen, zou kunnen schuilen in de antidemocratische lading van het woord. Aan de andere kant is het binnen de Nederlandse politieke partijen gebruik dat de leider zijn opvolger aanwijst. Met de bedoeling dat deze vervolgens bij acclamatie tot nieuwe leider wordt `gekozen'. De droom van de gesmeerde machtsoverdracht is echter tot nu toe door zelden verwezenlijkt.

Het laatste grote kroonprinsendrama speelde zich af binnen het CDA in 1994 tussen minister-president Ruud Lubbers en zijn beoogd opvolger Elco Brinkman. [Vervolg OPVOLGING: pagina 3]

OPVOLGING

Of tragisch, of pijnlijk

[Vervolg van pagina 1] Brinkman kwam een heel eind: de rituele verkiezing bij acclamatie door het partijcongres in Rotterdam leek een hoogtepunt. Maar toen Lubbers vlak voor de verkiezingen meldde dat hij ging stemmen voor de nummer twee op de lijst, Ernst Hirsch Ballin, was het afgelopen met Brinkman en Lubbers. Maar voorlopig ook met hun partij, die decennialang in het centrum van de macht had verkeerd.

Minder tragisch maar niettemin pijnlijk was de gang van zaken in D66 bij het vertrek van Hans van Mierlo in 1997. De oude leider had een kroonprins, Hans Wijers, maar die bedankte voor de eer. Toen schoof hij minister Borst van Volksgezondheid naar voren: ,,Het is een meisje en we noemen haar Els.'' Daar dachten de kiezers anders over: na de verkiezingsnederlaag voor D66 in 1998 belandde het leiderschap binnen de partij min of meer automatisch bij fractievoorzitter Thom de Graaf.

Binnen de VVD was het de toenmalige partijleider Hans Wiegel die de jonge Ed Nijpels in 1982 met succes op het pluche wist te krijgen. Maar Nijpels mislukte als leider, net als diens opvolger Voorhoeve. Bolkestein die wél succes had, had dit voornamelijk aan zichzelf te denken.

Niet vergeten mag echter worden dat zich binnen de PvdA zelf ook een stille strijd om het leiderschap heeft afgespeeld. Aanvankelijke troonpretendenten Job Cohen en Jan Stekelenburg zijn echter geneutraliseerd.