Kubrick, schaker en profeet

Dat 2001 het jaar van Stanley Kubrick zou worden kon je lang tevoren zien aankomen, zeker na zijn dood op 7 maart 1999. Er is natuurlijk een heruitbreng van de gerestaureerde versie van 2001: A Space Odyssey (1968), een toekomstfantasie de eerste new age-science fictionfilm die net zo profetisch zou blijken als zijn A Clockwork Orange (1971) over zinloos geweld door synthetische drugs gebruikende jonge nihilisten (en hun haat-liefdeverhouding met de media).

Kubrick had vaak gelijk en dacht als gepassioneerd schaker altijd ver vooruit, zo leren we uit de documentaire Stanley Kubrick: A Life in Pictures, samengesteld door Jan Harlan, met wie hij dertig jaar nauw samenwerkte. Je zou Barry Lyndon (1975), deels gedraaid bij natuurlijk kaarslicht om de 18de-eeuwse authenticiteit te verhogen, maar ook om door snelle lenzen en geringe scherpte-diepte de suggestie van een plat schilderij te wekken, als een voorloper van de Dogma-beweging kunnen beschouwen. En het sarcasme van de nucleaire satire Dr. Strangelove (1963) komt in een nieuw licht te staan door recent onderzoek dat aantoont dat er in de jaren '50 bijna-psychotische generaals met hun vinger aan de atoomknop zaten.

Harlans documentaire portret van 137 minuten, die als bonus is toegevoegd aan de prachtige box met Kubricks laatste acht films in perfecte dvd-kwaliteit, is vooral bedoeld als hommage. De legendevorming rond Kubricks kluizenaarsbestaan wordt weersproken door zijn vrouw en dochters, al trekken de laatsten als kind wel hun gezicht in een grimas, wanneer hun vader in een home movie beweert dat hij nooit een slecht humeur heeft. Interessant is vooral wat collega's als Martin Scorsese, Steven Spielberg, Woody Allen, Alan Parker en Sydney Pollack melden over Kubrick als `a filmmaker's filmmaker'. Elk van zijn dertien lange films was controversieel bij de eerste uitbreng; Allen bekent dat hij de kwaliteiten van 2001 pas ontdekte toen hij hem voor de vierde keer zag. Kijk nu nog eens naar The Shining (1980) en elke kritiek verstomt.

Harlan staat lang stil bij de vernieuwende, tegendraadse manier waarop Kubrick muziek gebruikte en laat de Hongaarse componist György Ligeti aan het woord over zijn muziek in 2001, The Shining en Eyes Wide Shut (1999). Het duurt misschien een jaar of twintig, maar dan zal ook die postuum geflopte, door velen als een teleurstelling ervaren zwanenzang eerherstel vinden.

Stanley Kubrick: A Life in Pictures. Regie: Jan Harlan. In: Filmmuseum, Amsterdam (t/m 5 sept.) en in drie delen uitgezonden door BBC2, 1 t/m 3 sept. 2001: A Space Odyssey. Regie: Stanley Kubrick. In: Filmmuseum, Amsterdam (t/m 5 sept.) Paths of Glory. Regie: Stanley Kubrick. In: Filmmuseum, Amsterdam (t/m 12 sept.). The Stanley Kubrick Collection: Lolita, Dr. Strangelove, 2001: A Space Odyssey, A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket, Eyes Wide Shut en A Life in Pictures. Uitgebracht op dvd en video door Warner Home Video (vanaf 26 sept.)