Een dutje voor de baas

Even slapen in de tijd van de baas is nog verre van geaccepteerd. Toch kan het volgens deskundigen de productiviteit en dus het bedrijf zeer ten goede komen. ,,Bedrijven onderschatten sterk het gevolg van tekort aan slaap, en alles wat daarvan op lange termijn het gevolg is. Slaaptekort is een ziekmakende factor.''

Het leek een van de grote verworvenheden van onze maatschappij, en bijna zo belangrijk als de scheiding tussen kerk en staat: de scheiding tussen werk en slaap. Werken deed je op je werk en slapen deed je thuis. Het onderbreken van de werkdag om even te slapen of iets te doen wat daarop lijkt, gold, en geldt in veel kringen nog als een teken van luiheid.

Maar nu breekt hier en daar het besef door dat onverdeelde aandacht voor het werk tijdens alle werkuren nauwelijks valt vol te houden niet op een gewone negen-tot-vijf werkdag, en helemaal niet als je tien of twaalf uur productief wil zijn. Het is een door werkgevers gekoesterd ideaalbeeld, meer niet. De realiteit iedere Italiaan en Spanjaard weet het is dat onze aandacht 's middags tijdelijk inzakt. Op je scooter stappen, naar huis rijden, twee borden pasta eten en drie uur gaan slapen is echter niet het enig mogelijke antwoord.

,,Als ik hard moet werken ga ik rond een uur of zeven 's avonds een half uur of drie kwartier slapen'', zegt Gerard Kerkhof. ,,Dan kijk ik wat versuft naar het Journaal, neem koffie en werk tot half twaalf door. Dat is zeer efficiënt.'' Kerkhof is hoogleraar psychofysiologie aan de Universiteit van Amsterdam en in Leiden, werkt bij het Centrum voor Slaap- Waakstoornissen van het Haagse Westeindeziekenhuis en is toonaangevend autoriteit inzake het plannen van slaap. Hij zou het zeer toejuichen als bedrijven hun personeel de mogelijkheid boden om tijdens kantooruren even een power nap te nemen: idealiter door het aanbieden van rustige ruimtes met min of meer horizontaal meubilair, en in elk geval door een bedrijfscultuur waarin slapen niet wordt geridiculiseerd.

Zover is het nog niet, althans niet in Nederland. In de Verenigde Staten hebben steeds meer advocatenkantoren, ICT-bedrijven en organisatieadviesbureaus een of meer wellbeing rooms al dan niet in combinatie met externe slaapadviseurs à 150 dollar per uur. In China en Japan is het verschijnsel weer ouder dan in Amerika en nog verder geïncorporeerd in het bedrijfsleven. ,,Als dutten een plek krijgt in de bedrijfscultuur kun je ook gaan spreken over verlengde werktijden'', aldus Kerkhof. ,,Vaak is de reactie: een half uur slapen is te lang, het gaat te zeer ten koste van de werktijd. Maar je moet de mogelijkheid om te dutten meenemen in het geheel van verandering van werktijden. Sommige mensen willen graag terug naar vier werkdagen van tien of twaalf uur, en met een dut kan dat vaak zonder verlies van productiviteit.''

Hoe Nederland achterloopt bij het denken over slapen, blijkt uit de reacties van zowel FNV Bondgenoten als Abva Kabo: vragen rondom het kortstondig slapen tijdens de werkdag hebben zich daar nimmer voorgedaan. Shell-woordvoerder Henk Bonder associeert het onderwerp met de komkommertijd en kan melden dat de kwestie bij Shell niet speelt. ,,Belachelijk'', reageert Kerkhof. ,,Bedrijven onderschatten sterk het gevolg van tekort aan slaap, en alles wat daarvan op lange termijn het gevolg is. Slaaptekort is een ziekmakende factor.''

Maar ook op termijn van uren kan te weinig slaap zich wreken in iets wat elke werkgever zou moeten vrezen: concentratieverlies. Arjo Klamer, hoogleraar in de economie van de kunst in Rotterdam, voelt zich steevast `kiplekker' nadat hij zich vier tot zes minuten heeft teruggetrokken in een soort halfslaap. ,,Anders kan ik mijn ogen slecht openhouden en ben ik radeloos om maar een moment te vinden waarop het kan.'' Zijn variant van de power nap gaat gepaard met licht tintelende handen en een zwaar voelend hoofd. Zijn ogen heeft hij dicht maar hij hoort nog net wat er om hem heen gebeurt. Klamer: ,,Ik ben steeds weer versteld hoe je in een paar minuten het resterende deel van de dag positief kunt veranderen.'' De ideale positie is liggend, en dat betekent vaak: liggend op de vloer van zijn werkkamer. De telefoon trekt Klamer eruit, maar de deur van zijn werkkamer is van binnenuit niet af te sluiten. ,,Ik hang een briefje op de deur en doe het licht uit, maar mensen komen soms toch binnen, dus je bent voortdurend op je qui-vive. Onderweg is het makkelijker: ik parkeer de auto even, zet de stoel naar achteren en ga na zes minuten weer verder.'' Het probleem van de verstoringen zou Klamer kunnen verhelpen door op de eerstvolgende faculteitsvergadering te melden dat hij dagelijks zes minuten geheel afwezig is. ,,Maar ik schaam me ervoor en zeg het zelfs niet tegen mijn naaste medewerkers.''

Zijn verhaal is typerend. Nederland ligt helemaal niet zo ver achter op Amerika, er wordt al massaal gepowernapt, alleen gebeurt het haast overal heimelijk. Het binnenlandse arbeidsethos dicteert onafgebroken waakzaamheid. Wie zich wat minder alert voelt, neemt maar een shot koffie of duikt onder. Van Heemstra, De Vos van Steenwijk en Beuse, psychologen voor arbeid en gezondheid in Rotterdam, adviseren kortstondig slapen op het werk vaak bij dreigende overspannenheid. ,,Maar leidinggevenden snappen vaak niet wat het is als je moe bent en even weg wil zakken'', signaleert Ineke van Heemstra. ,,Dus geven we ook voorlichting en leggen we uit dat stresshormonen dalen als je even slaapt.'' Niettemin kan ze melden dat één patiënt zich in een bezemkast moest terugtrekken om te powernappen en Theo Compernolle hoorde onlangs nog van iemand die daarvoor het toilet opzocht.

Compernolle, psychiater en hoogleraar aan binnen- en buitenlandse managementopleidingen, geeft al dertig jaar cursussen stressbestrijding en -preventie waarbij de power nap een centrale plaats inneemt. ,,Absoluut'', beaamt hij de suggestie dat dat het best per bedrijf kan gebeuren. ,,Dan kun je iedereen duidelijk maken dat die momenten van diepe ontspanning noodzakelijk zijn. En als je na de training een collega achteruit ziet liggen ga je niet lachen.''

Compernolle geeft het gros van zijn trainingen niet aan bedrijven, maar aan managers die zich op individuele basis inschrijven. En dus gaan de lessen, tot Compernolles spijt, deels over technieken om te verbergen dat je powernapt. ,,De klassieke ontspanningsmethoden gebeuren liggend. Ik heb ze aan de werksituatie aangepast zodat het niet opvalt'', aldus Compernolle. ,,Je kunt op zo'n manier achter je pc zitten dat het voor de buitenwereld lijkt of je heel intensief naar het scherm tuurt. Een andere mogelijkheid is een open dossier op je bureau en een pen in je hand.'' Het echte slapen heeft Compernolle al lang geleden uit zijn curriculum geschrapt. ,,Veel mensen zijn na het dutten suffig, zodat er al met al te veel tijd verloren gaat voordat ze kiplekker aan het werk kunnen.'' Hij combineerde daarom bestaande stressbestrijdingstechnieken van onder meer Schultze, Stokvis en Jacobson tot een programma van vijftien minuten. Klacht van de cursisten, mede namens hun chefs: we hebben geen vijftien minuten. Zo kwam Compernolle tot zijn gecamoufleerde power nap van vijf minuten.

De cursus valt zeker niet in vijf minuten samen te vatten, maar de essentie is het opwekken van een geconditioneerde, ontspannende reflex, waarbij gebruikmaking van een prettige herinnering centraal staat. ,,Dat is veel makkelijker dan denken aan niets, zoals in meditatie'', zegt Compernolle. ,,Veel mensen slagen daar nooit in.'' Tijdens een power nap komen mensen tot hun creatiefste ideeën, is zijn ervaring, ,,juist als ze even níet met hun problemen bezig zijn.'' Bedrijfsleiders en andere chefs zouden dolblij moeten zijn, maar Compernolle signaleert kortzichtigheid en een gebrek aan kennis over stress, spanning en ontspanning. ,,Stress is een taboe en stressmanagement wordt nooit een succes als het niet is ingebed in iets wat belangrijk is voor het management.''

Voor het echte slapen gelden die vaststellingen in verhevigde mate, hoe productiebevorderend het ook kan zijn. Berichten uit het Amerikaanse bedrijfsleven reppen steeds over een slaapperiode van 15 à 20 minuten aan het begin van de middag. Kerkhof zou willen pleiten voor een half of zelfs een heel uur omdat alleen dan, via de Rapid Eye Movement-slaap, de diepe slaap wordt bereikt met het grootste herstellende vermogen. ,,Je lost dan een deel van je slaapschuld van dat moment af'', zegt Kerkhof, ,,waardoor je 's avonds uren later kunt gaan slapen.'' In combinatie met heel andere werkritmes dan van-negen-tot-vijf zou het werkgevers en filebestrijders als muziek in de oren moeten klinken.