Alledaagse foto's die ruiken naar krant

De fototentoonstelling die Jan Blokker, columnist en oud-hoofdredacteur van de Volkskrant, zou samenstellen over `het karakter' van Nederland, moest aanvankelijk `De Verkondiging' heten. Want verkondigen letterlijk: de waarheid bekendmaken is nu eenmaal een typisch Nederlandse eigenschap, of het nu gaat over Deltawerken, totaalvoetbal of gedoogbeleid. Maar bij nader inzien klonk de titel toch te veel naar kansel en kerkgangers en werd het Jongens van Jan de Witt, naar de raadspensionaris die in de 17de eeuw de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden tot bloei kreeg.

Het resultaat, met ruim 330 foto's van eind 19de eeuw tot vorig jaar gemaakt door 175 fotografen, is nu te zien in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. Het is de tweede uit een serie van drie exposities uit de Fotocollectie Nederland, de in openbare en particuliere collecties ondergebrachte historische en hedendaagse fotografie. Blokkers bijdrage memoreert het tienjarig jubileum van het Nederlands Fotogenootschap, het overkoepelende orgaan van de archieven, musea, bibliotheken en persbureaus die deze collectie beheren.

Jongens van Jan de Witt, over jongens (en meisjes natuurlijk) voor geen kleintje vervaard en bereid de handen uit de mouwen te steken, is een caleidoscopisch portret van Nederland. Een stewardess van de KLM met een bruin kindje op haar arm zit er tussen, evenals biddende nonnen en ouderlingen in een kerk. Er zijn foto's van schoolklassen en hippies in de vroege jaren zeventig, van wachtende asielzoekers en een flatgevel vol schotelantennes. Van de halfnaakte Phil Bloom tot de gebroken Marinus van der Lubbe. Er worden suikerbieten ingezaaid en hoogovens gevuld, in de kille dealingroom van de ABN wordt onzichtbaar geschoven met miljoenen. Er zijn wandjes met soapsterren, televisiekoppen en landarbeiders. Er zijn politici (Romme, Colijn, Den Uyl, Wiegel, Van Agt, Kok) en sporters (Sjoukje Dijkstra, Johan Cruyff, een jonge Frank Rijkaard naast een piepjonge Patrick Kluivert).

Gerubriceerd aan de hand van zes thema's sporters, kopstukken, autoriteiten, arbeiders, pioniers, sterren worden de opnamen in wisselende formaten gepresenteerd op een metershoge houten omgang rond het hoogkoor: een soort kaartenhuis van foto's. In het deels verduisterde koor zelf liggen nog eens ruim honderd foto's in vitrines en nu langs een chronologische lijn. Deze kleinere presentatie laat zich wat rustiger en beschouwender bekijken.

Wat opvalt in omgang en vitrines is de afwezigheid van opsmuk: in hun alledaagsheid herkenbare foto's zonder veel visueel artistieke poespas. En zo krijgen ze zowel wat inhoud als vorm betreft binnen de context van de tentoonstelling een symbolische lading. Maar Blokker hoedt zich ervoor die symboliek nader aan te duiden. Hij wil duidelijk geen `Verkondiger' zijn, al is hij dat door zijn selectie natuurlijk stiekem wel een dubbelzinnigheid die je hier best `typisch' Nederlands mag noemen.

Toch laten de grote lijnen van zijn karakterschets zich eenvoudig uit de foto's destilleren. Blokker schetst het beeld van een land dat keurig netjes is aangeharkt (hartveroverend verbeeld door André-Pierre Lamoth in zijn foto van de polder Achthoven bij Leiden waarop een fietser via een kronkelig pad de horizon tegemoet gaat), een land waar gewoon al gek genoeg is en waar verschillen bij voorkeur worden gladgestreken. Het past bij een leven onder de zeespiegel en de eensgezindheid die nodig is om de dijken in stand te houden.

Dit portret van Nederland is onvermijdelijk ook een zelfportret van de samensteller en de contouren daarvan zijn eveneens duidelijk zichtbaar. De gekozen foto's ruiken in hoge mate naar krant. Vrijwel zonder uitzondering gebeurt er iets. Er wordt vergaderd en gebeden, een heipaal de grond ingeslagen of een mat geklopt. Zelfs als er alleen maar wordt gekeken of geluisterd, gebeurt dat met een aandachtigheid die aan duidelijkheid niets te wensen overlaat, en dat maakt van Jongens van Jan de Witt soms wel een erg volle tentoonstelling.

Wat ook opvalt is het relatief grote aantal foto's uit de jaren dertig tot en met zestig van de vorige eeuw. Het waren Blokkers vormende jaren (hij is van 1927) en tegelijkertijd jaren met een hoog Jan de Witt-gehalte. Geen wonder dat hij veelvuldig koos voor de gedegen, afgewogen zwart-wit composities uit die periode. Uit zuinigheid werd er toen nog niet willekeurig geschoten in de routineuze wetenschap dat er altijd wel iets bruikbaars tussen zou zitten, maar er werd geduldig gewacht tot alles op z'n plaats stond: de bouwvakkers in de steigers (Aart Klein), de Volkswagen netjes onder de uitgestoken arm van de verkeersagent (Ed van Wijk), de mattenklopper boven de loper (Kees Molkenboer) en de bouwvakker met zijn kruiwagen op de loopplank (Cas Oorthuys). En het waren ook de jaren waarin Carel Blazer de Zuiderzee- en Deltawerken fotografeerde.

Sobere foto's zijn het, vol onstuimige luchten, heimachines en stoomwolken. Op een ervan is een groepje mannen gehuld in lieslaarzen, petten en werkjassen druk in de weer. Met een handheiblok slaan ze boomstammetjes in de zeebodem. Het oogt noest, maar ook een beetje vergeefs. Eén man staat een beetje apart. Dat moet de opzichter zijn: stropdas en een colbertje. Zijn laarzen zijn wat korter hij hoeft niet zover het water in. Wat je bijblijft is zijn blik. Een beetje betrapt kijkt hij naar de fotograaf. Eigenlijk wil hij liever met rust gelaten worden, dat zie je. Hij doet toch gewoon wat hij moet doen? Maar in de toegeknepen ogen zit ook nog iets anders: argwaan. Zou die meneer met dat fototoestel misschien vinden dat het werk hier niet goed gedaan wordt? Wat denkt-ie wel! En dat is zo'n moment waarop je ook vreselijk om Nederland kunt lachen.

Tentoonstelling: Jongens van Jan de Witt. Jan Blokkers keuze uit de Fotocollectie Nederland.

T/m 21/10 in De Nieuwe Kerk, Amsterdam. Open: dag. 10-18u

(do tot 22u). Catalogus: ƒ10,-. Inf. (020) 6386909 of www.nieuwekerk.nl