Symfonieën Sjostakovitsj klinken overal

Wie zich gisteravond in en om het Concertgebouw begaf, kon een hoogst merkwaardige echo opvangen. Terwijl dirigent Charles Dutoit in de Grote Zaal een zomerconcert leidde met onder meer Sjostakovitsj' Vijfde symfonie, bracht Valery Gergjev op het Museumplein een uur eerder diezelfde partituur tijdens het slotconcert van de Uitmarkt, dat live op televisie werd uitgezonden.

De doublure berust op toeval, maar krap drie weken voordat in Rotterdam een groots opgezet festival losbarst rond Gergjev en de oorlogssymfonieën (nrs. 4 tot en met 9) van Sjostakovitsj, is het op zijn minst opmerkelijk dat het symfonisch oeuvre van Sjostakovitsj een zodanig stempel drukt op één locatie binnen één dag. Sjostakovitsj' Vijfde is dezer dagen ook voortdurend present in de media: vanavond zendt de BBC via tv en radio het concert uit van Dutoit, dan in de Londense Proms. De Vijfde is dinsdag op Radio 4 om 14.00 uur te horen in de vertolking van Sir Simon Rattle en woensdag op de Belgische tv-zender Canvas in de interpretatie van Kurt Sanderling.

Dutoit noch Gergjev beet het spits af voor het officieuze Sjostakovitsj-etmaal op het Museumplein. Al 's ochtends begon Hans Vonk met een live op Radio 4 uitgezonden, indrukwekkende uitvoering van Sjostakovitsj' Tiende symfonie (1953) in het kader van de Uitmarkt. Paradoxaal genoeg veroorzaakte de bijbehorende gratis entree een zeldzaam lege Grote Zaal. Blijkbaar schuwt het reguliere publiek de Uitmarkt-massaliteit, of is het idee de dag te beginnen met een werk zo aangrijpend als de Tiende symfonie begrijpelijkerwijs zwaar verteerbaar.

Hans Vonk dirigeerde het Radio Symphonie Orkest in Sjostakovitsj' symfonie met veel innerlijke energie, inlevingsvermogen en precisie. Hoewel zijn visie op de Tiende zonder meer momenten van schrijnende, krijsende wanhoop bezat, wekte Vonk Sjostakovitsj' werk vooral tot leven door middel van een bescheiden houding en een maat voor maat fijn afgestemde orkestbalans. Heel afgewerkt en ongrijpbaar dansend klonk daardoor het klarinettenduet in het openingsdeel, even verzorgd en liefdevol het ritmisch zeer strak en in hoog tempo genomen Allegretto.

Ondanks de programmatische parallellen bleek deze `Sjostakovitsj-zondag' vooral een dag van contrasten. Charles Dutoit ging het zeer gedisciplineerd spelende NHK Symphony Orchestra uit Tokio, waarvan hij chef-dirigent is, 's avonds voor in een lezing van Sjostakovitsj' Vijfde symfonie die de innerlijke contrasten benadrukte. De strijkersklank van het orkest bleek oorstrelend fluwelig en het krijgsgeweld in het Moderato klonk manhaftig en eensgezind. Maar iets van de nu eens wanhopige, dan weer wanstaltig heroïsche sfeer van het werk ging verloren door juist dat volmaakt verzorgde, nergens rafelige orkestspel.

Voorafgaand aan Sjostakovitsj' Vijfde leidde Dutoit Prokofjevs Derde pianoconcert met pianiste Martha Argerich, voor wie de Grote Zaal van het Concertgebouw tot op vrijwel de laatste stoel was gevuld. Hoewel de balans tussen solist en de blazersgroepen niet steeds optimaal bleek, deed Argerich met haar spel elke detailkritiek verstommen. Met een even perfect als ongebonden timing en met ademende maar doorwrochte fraseringen gaf zij de vele gezichten in het Derde pianoconcert schijnbaar moeiteloos gestalte.

Rauwer, rafeliger, puntiger, en minder `gaaf' dan het NHK Symphony Orchestra onder Dutoit klonk de visie op Sjostakovitsj' Vijfde die Valery Gergjev dirigeerde terwijl Argerich de Grote Zaal betoverde. Het vergelijken van een live-uitvoering in een concertzaal en een televisieregistratie van een versterkt openluchtconcert is hachelijk, maar duidelijk werd desondanks hoe verschillend de Vijfde kan worden geïnterpreteerd.

Gergjev vulde het Moderato in met een bevende nervositeit, waardoor de lieflijke passages in dat deel klonken als oases van een wiegende tederheid. En waar Charles Dutoit het daaropvolgende Allegretto benaderde met de charmante en verlokkende zwier van een walskoning, verleende Gergjev de driekwartsmaat een bijtende boertigheid en oogstte daardoor een haast lugubere ironie. Dutoit liet het interpreteren van dergelijke dubbele bodems over aan de luisteraar. Over drie weken (15/9) leidt Gergjev de Vijfde symfonie nogmaals, dan in De Doelen in Rotterdam.

Concerten: NHK Symphony Orchestra o.l.v. Charles Dutoit m.m.v. Martha Argerich. Programma met werken van Sjostakovitsj, Takemitsu en Prokofjev. Uitmarkt: Radio Symfonie Orkest o.l.v. Hans Vonk, Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Valery Gergjev. Programma's met werk van Sjostakovitsj. Gehoord: 26/8.