Rode Khmer-tribunaal moet vorm vinden

Het is vrijwel zeker: er komt een Rode Khmer-tribunaal in Cambodja. De vorm van dat tribunaal hangt af van de VN. Die wil vijf nog levende Rode Khmer-leiders berechten.

In Cambodja heten massagraven `velden des doods' en het land ligt er al een kwart eeuw vol mee. Van twintigduizend is de exacte locatie bekend. Het hoge aantal en de ruime verspreiding ervan moet juridisch aantonen wat iedereen al weet: tussen 1975 en eind 1978 vond hier verhoudingsgewijs de grootste genocide aller tijden plaats.

Jonge Cambodjanen brengen de verspreiding van deze killing fields in kaart. Ze werken voor het Documentation Centre of Cambodia in Phnom Penh, dat al jaren bewijsmateriaal verzamelt voor de berechting van de daders van de volkerenmoord. Naarmate ze meer massagraven vinden, neemt de twijfel toe: misschien is de omvang van de genocide nog te beperkt ingeschat. De onderzoekers houden het erop dat in amper vier jaar tijd ten minste anderhalf miljoen Cambodjanen zijn geëxecuteerd en dat een onbekend, maar groot aantal is gestorven door ontberingen onder het zogenoemde Rode Khmer-regime. Dat riep in 1975 het Jaar Nul uit, zette de tijd stil en begon onder leiding van Pol Pot aan een rampzalig communistisch experiment dat zeker een kwart en mogelijk eenderde van de bevolking het leven heeft gekost.

Nooit heeft een dader van deze genocide zich voor een rechter hoeven te verantwoorden. Veel soldaten, beulen en leiders van de Rode Khmer zijn opgenomen in de samenleving. Of ze kregen amnestie en genieten nu van het leven in de noordwestelijke stad Pailin, sinds jaar en dag het bolwerk van de Rode Khmer. Maar sinds 1996, na de overgave van Rode Khmer-leider Ieng Sary, de dood van Pol Pot in 1998, de daarop volgende capitulatie van Nuon Chea en Khieu Samphan en de arrestatie van de `uitvoerders' Ta Mok en Duch in 1999, heeft de bevolking behoefte af te rekenen met het verleden. Veel Cambodjanen hebben familieleden verloren tijdens de genocide. Nabestaanden kampen met wraakgevoelens of willen weten: hoe heeft het kunnen gebeuren?

De huidige sterke man van het land, premier Hun Sen, vroeg op 21 juni 1997 de Verenigde Naties om hulp bij het opzetten van een internationaal tribunaal zodat daarna het `Rode Khmer-boek' kon worden gesloten. Hun Sen, toen de zogeheten `tweede minister-president' deed het bijna wanhopige verzoek samen met zijn rivaal, `eerste minister-president' prins Ranariddh. De laatste werd twee weken later op bloedige wijze door Hun Sen uitgeschakeld en prompt was de voormalige commandant van de Rode Khmer (tot 1977) veel minder in een VN-tribunaal geïnteresseerd. Zeker toen een jaar later plotseling een eind kwam aan de burgeroorlog doordat de belangrijkste actieve Rode Khmers zich overgaven.

Sindsdien zijn allerlei varianten voor een tribunaal de revue gepasseerd, waarbij het Hun Sens opzet was het internationale karakter ervan zoveel mogelijk te beperken. De premier is gewend alles in zijn land te controleren van het geldverkeer en tot de dienstregeling van het vliegveld en vreest buitenlandse rechters en aanklagers die mogelijk een verkeerd vonnis uitspreken over de verkeerde Rode Khmer-leiders. Bijvoorbeeld degenen aan wie Hun Sen min of meer amnestie had beloofd.

Na drie jaar touwtrekken en vertragingstactieken zette koning Sihanouk vorige week de laatste handtekening onder de wet die het tribunaal mogelijk moet maken. Het is niet de laatste stap, want nu is het wachten op de VN die het groene licht moeten geven. Deze week meldde het Franse persbureau AFP dat rechters uit onder andere Japan, dat de grootste geldschieter wordt, India en de Verenigde Staten zijn aangezocht. Dit duidt er op dat de organisatie toch medewerking gaat verlenen aan een tribunaal waar ze grote vraagtekens bij zet.

Want het Rode Khmer-tribunaal zal een uniek tribunaal worden. De meerderheid van de 21 rechters zal uit Cambodjanen bestaan en het zal in het land zelf, in de hoofdstad Phnom Penh, worden gevestigd. Doordat het niveau van de Cambodjaanse rechtsspraak bedroevend is doorgaans stellen rechters die partij in het gelijk die hun het meeste geld toestopt maken VN-functionarissen zich zorgen over het succes van het tribunaal. Zonder steun van minimaal één van de negen VN-rechters kunnen de Cambodjaanse rechters evenwel geen beslissing nemen. Dat is nog altijd beter dan het door een VN-commissie geschetste doem-scenario waar Hun Sen op zinspeelt: een tribunaal dat uitsluitend uit Cambodjaanse rechters en aanklagers bestaat. Dan komt er volgens deze Group of Experts niets terecht van de twee doelen van het Rode Khmer-tribunaal: individuele rekenschap afleggen en nationale verzoening.