Zachte zakelijkheid

Eerst was er de dominee, toen de therapeut en nu de coach. Hij rekent honderden guldens per uur en leert de baas dromen. Alle grote bedrijven geloven er in. Maar werkt het? `Vroeger was het: niet lullen maar poetsen. Nu is het: zag ik jou poetsen? Je moet lullen!'

Tien jaar geleden begon Caroline Sikking (35) als marketeer van een Amerikaans medisch bedrijf. En ze zou er nog zitten als ze niet had toegegeven aan haar twijfels. Wat wil ik bereiken? Die vraag hield haar op een zeker moment meer bezig dan het werk zelf. ,,Ik had de behoefte om alles eens op een rijtje te zetten'', zegt ze.

Maar met wie? Haar baas was geen optie. Die kon niet meedenken over de vraag of ze weg wilde. Met haar partner besprak ze het wel, maar hij was te ,,betrokken'' om er neutraal over te oordelen. Caroline wilde praten met een ,,professional''. En die vond ze. Ze belandde bij een coach met wie ze vijf gesprekken voerde. Kosten: 2.000 gulden. ,,Een investering in mijzelf'', zegt Sikking. ,,We kwamen vrij snel tot de kern. Ik wist stiekem wel dat ik weg wilde, maar ik had iemand nodig om de knoop door te hakken.''

Anthonie Stal, directeur van Unilever Bestfoods Nederland, heeft sinds kort ook een nieuwe raadgever: Ingrid Spronck. Zij is geen fiscalist, advocaat of organisatieadviseur, maar coach. Spronck, van huis uit bedrijfspsycholoog, vertelt dat ze bij de Unilever-topman werkt aan de ,,integratie van zijn linker- en zijn rechter-hersenhelft''. Opdat zijn ,,intuïtie'' meer tot haar recht komt.

Harry Borghouts, secretaris-generaal op het ministerie van Justitie, onthult in het personeelsblad Vox Justitiae deze maand dat ook hij zijn toevlucht heeft gezocht tot een coach. Het gaat om organisatieadviseur prof.dr. C.J. Zwart, die ook cursussen geeft als `De dynamiek van de ziel', `De midlife crisis' en `De levensloop'. Borghouts en Zwart ontmoeten elkaar ,,geregeld voor een goed gesprek''. Borghouts: ,,Wij bespreken mijn persoonlijke functioneren in de organisatie. Bij de heer Zwart leg ik neer wat mij bezighoudt. Het doet me goed. Ik word er rustiger van.''

Niet alle topambtenaren zijn al zover als Borghouts. Maar het bedrijfsleven is al veroverd door de coach. Raadpleeg acht willekeurige beursgenoteerde bedrijven en elk bedrijf bevestigt dat ,,coaching van werknemers en leidinggevenden vast onderdeel is van het bedrijfsbeleid''. Getronics, ING, Numico, ABN Amro, Aegon, Unilever, KPN en Philips. Ze antwoorden in hetzelfde bestuurskundig bargoens: coaching is nuttig en noodzakelijk voor een lerende organisatie. Nee, getallen hebben ze niet, bedragen evenmin (,,de concurrent leest mee'') maar allemaal trekken ze geld uit voor coachingsgesprekken omdat ze ervan overtuigd zijn dat dat de werksfeer verbetert.

Aegon heeft twee coaches in vaste dienst. Unilever laat topmanagers bijstaan door coaches, buitenstaanders. ABN Amro laat leidinggevenden en commerciële medewerkers op eigen verzoek coachen, ,,want visies van buiten kunnen cultuurdoorbrekend werken''. Mathijs Kropholler, hoofd personeelsbeleid van Getronics noemt coaching nuttig ,,omdat het kan voorkomen dat mensen gevangen raken in een persoonlijke stijl die leidt tot voorspelbare ritmiek''. KPN heeft kort geleden een extern bureau opdracht gegeven tweehonderd managers te trainen om hun ondergeschikten te leren coachen. Want hoewel coaching nu nog beperkt blijft tot het hogere management, zegt een woordvoerder, is er ook op lager niveau behoefte aan, als voorzorgsmaatregel tegen stress. En bij Philips hebben de leden van de Raad van Bestuur hun eigen, persoonlijke coaches. De woordvoerder zegt: ,,Externe coaching is vooral succesvol bij hogere executives. Interne coachingnetwerken waarbij medewerkers elkaar coachen, werken heel goed door de hele organisatie heen.''

Meer dan ooit zijn leven en werk één. Zonder goede baan geen goed leven en vice versa. Professioneel falen is persoonlijk falen. Daarom is er vraag naar begeleiding op maat. Wat is mijn sterkte? Wat is mijn zwakte? Hoe kom ik over op anderen? Het zijn vragen die vaak te persoonlijk zijn om met de baas te bespreken, maar te zakelijk voor geliefden of vrienden. Het zijn tegelijkertijd vragen die bedrijven en instellingen tot hun verantwoordelijkheid rekenen. Een eeuw nadat de psychoanalyse werd uitgevonden is men er ook op de werkvloer van doordrongen dat gevoelens aandacht vragen. Zonder gelukkige werknemers geen goede resultaten.

Ziedaar het gat in de markt voor de coach. Ooit was het de dominee, later de psychotherapeut, tegenwoordig heet de verzorger van het zieleheil coach. ,,Wat vroeger therapie heette, noemen veel mensen liever niet meer zo'', zegt hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit van Amsterdam, Alfred Lange. ,,Maar coaching komt op hetzelfde neer: problemen op een rijtje zetten.'' Met als verschil dat de centrale vraag niet is: wie ben ik? Maar: hoe kom ik verder? Coaching is sneller, doelgerichter en eenvoudiger dan therapie. Niet moeizaam wroeten in het verleden, maar met een positief gevoel de deur uit. Coaching past in een tijd waarin alles snel gaat, maar praten over gevoelens zo gewoon is dat het niet gek is het werk er af en toe voor te onderbreken. Maar niet te lang graag, want tijd is geld.

,,De gesprekken kunnen diep gaan'', zegt Janti Soeripto (33), een ambitieuze unit-manager bij Unilever die net als haar baas Ingrid Spronck heeft ingeschakeld. ,,Maar daarna zeggen we: en nu vreten we die barrières op.'' Er zitten wel therapeutische elementen in, zegt Caroline Sikking, ,,maar je graaft niet zo diep. Je geeft zelf aan wat je wilt bespreken.'' Spronck: ,,Het gaat niet alleen om de individuen, maar om het bedrijf als geheel.''

Iedereen heeft zo zijn eigen reden om bij een coach aan te kloppen. Voor topmensen biedt `coaching' de mogelijkheid om onzekerheid te tonen. Zonder dat dit onmiddellijk consequenties heeft. Zo vindt secretaris-generaal Borghouts het heilzaam om ,,met een wijze buitenstaander te praten, over de moeilijkheden die een persoon in zijn positie kan hebben'', zegt hij in het justitieblad. Voor iemand die hogerop wil maar daar niet in slaagt, kan coaching een manier zijn om ambities bij te stellen. En voor iemand die overwerkt is, kan het helpen om te onderscheiden wat belangrijk is en wat niet.

Janti Soeripto ervaart de gesprekken die zij heeft met haar coach als ,,een rustpunt'', zegt ze. ,,Ze is echt een vertrouwenspersoon geworden.'' Spronck ,,heeft geen lor verstand van onze business'', zegt Soeripto, ,,haar kracht zit in het stellen van vragen uit een hele andere invalshoek''. Vragen als ,,wat is je droom'' en ,,waar ben je bang voor''

Vervolg op pagina 2 (26)

Personal coach

Vervolg van pagina 1 (25)

vindt Soeripto verfrissend. Stilstaan bij onzekerheden maakt je sterker, ervaart zij. ,,Als ik hardop zeg waar ik bang voor ben, word ik niet verrast als datgene dat ik vreesde inderdaad gebeurt.'' De vragen die Spronck haar laat beantwoorden, zijn eigenlijk heel simpel, zegt Soeripto. Ze bladert in haar schriftje met aantekeningen. ,,Waarom lukt het wel, waarom lukt het niet? Dat komt steeds terug.''

Een coach doorbreekt vaste patronen. En dat stellen klanten op prijs. ,,Neem een bloemetje mee, trek dat leuke roze jasje aan, maak er theater van'', adviseerde Ingrid Spronck onlangs aan Soeripto, voorafgaand aan een moeilijke vergadering. Een bijeenkomst van Unileverpersoneel in Volendam had op advies van Spronck plaats bij een vissersfamilie thuis. Of neem de verhuizing van Soeripto's unit. De eerste vraag die Ingrid Spronck stelde, weet Soeripto nog, was wat voor een invloed de nieuwe ruimte heeft op het team. ,,Daar had ik nog niet bij stil gestaan'', zegt Soeripto.

Methodes zijn er zoveel als er coaches zijn. Een herintredende moeder zonder opleiding kan werken als coach, een afgestudeerde fysicus ook. Een coachingspraktijk beginnen is aantrekkelijk. Een specifieke opleiding is niet nodig en de investering behelst niet meer dan een kantoorruimte en visitekaartjes. De tarieven van coaches liggen op hetzelfde niveau als die van advocaten of fiscalisten: vanaf 200 gulden per uur aan de onderkant van de markt tot meer dan duizend gulden per uur aan de bovenkant.

Ex-onderwijzer Arie Devetten, een vaderlijk ogende man van middelbare leeftijd, heeft al zeven jaar een coachingspraktijk in Hoofddorp en richtte met zijn collega, psycholoog Ivo Plochg onlangs het bedrijf Airport Business Coaching op. Zakenmensen die op Schiphol op hun vliegtuig moeten wachten, kunnen daar een coachingsgesprek boeken. Kennis van de branche van cliënten is niet nodig, zeggen Devetten en Plochg. ,,Coachen doe je niet op inhoud.'' Ze stellen vragen, geven geen antwoorden. ,,Of iemand nu boten maakt of elektrische mixers, het gaat er om de juiste snaar te raken. Als een klant vraagt: wat adviseren jullie, is onze wedervraag: dus u twijfelt?''

De coachingssector groeit explosief, zegt politicoloog Harry Starren, directeur van de Baak Management Centrum VNO-NCW, dat gespecialiseerd is in coachings- cursussen. De omzet van zijn trainingscentrum, na de oorlog opgericht met behulp van het Marshall-fonds om de kwaliteit van het management te verbeteren, is de afgelopen drie jaar verdubbeld tot 65 miljoen gulden per jaar. Leerden de managers vijfentwintig jaar geleden nog bij de Baak hoe je functioneringsgesprekken voert en een correcte administratie bijhoudt, tegenwoordig kunnen ze er terecht voor cursussen als `Ik en de anderen', `Paradoxaal adviseren', `Inspirerend Management' en `Ik en Conflict'.

Coaching, zegt Starre, is niet voor kneusjes. ,,Juist succesvolle mensen weten dat ze zichzelf tekort doen als ze hun zwaktes niet onderkennen.'' Hij verklaart de toegenomen vraag naar mentale steun van coaches ,,uit de overgang van een bevelshuishouding naar een onderhandelingssamenleving.'' Starren: ,,Vroeger was het: niet lullen maar poetsen. Nu is het: Zag ik jou daar poetsen? Je moet lullen!''

Tot dusver zijn het vooral bedrijven en semi-overheidsinstellingen die een beroep doen op coaches, zegt Starren. Maar hij verwacht dat de overheid spoedig volgt. In de zogeheten `platte organisatie' is gezag onzichtbaarder geworden. Steeds opnieuw moet blijken wie de baas is en wie niet, en wie succes heeft en wie niet. Hogerop komen is makkelijker dan vroeger, maar dat zorgt ook voor stress.

Starren: ,,Er zijn minder vaste regels voor het omgaan met elkaar dan vroeger. Men zoekt naar effectief gedrag en daar is hulp bij nodig.'' Of, zoals een woordvoerder van ABN Amro het coachen analyseert: ,,Medewerkers vragen om faciliteren en coördineren in plaats van bevelen en controleren. Coaching past bij deze manier van werken.''

In de ogen van de decaan van de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit, Kai Peters, komt de coachingshausse voort uit het veelbejubelde Nederlandse poldermodel. De aandacht in Nederlandse bedrijven voor de complexiteit van situaties is volgens de Canadees uniek in de wereld. ,,In Amerika bestaat coachingsliteratuur uit een eenvoudig tien stappenplan: `Hoe bereik ik wat?' Maar omdat in Nederland alles draait om compromissen sluiten, moeten werknemers zich hier voortdurend afvragen hoe hun percepties in verhouding staan tot die van hun omgeving. Dat voedt de behoefte aan het oordeel van een buitenstaander.''

Hoewel het een van de belangrijkste taken van een coach is om helderheid te brengen in andermans situatie, is zijn eigen discipline vooralsnog tamelijk ongrijpbaar. ,,We stevenen onvermijdelijk af op certificering van het vak'', zegt Starren van de Baak, ,,maar hoe dat moet, is nog onduidelijk.''

Hoe onduidelijk dat is, illustreren circa vijftig leden van het `Coachingsplatform' als ze deze zomer voor het eerst bijeenkomen in het luxe bedrijvencentrum van de Baak aan het strand van Noordwijk. Heren in nette pakken, type `yup', zitten in één kring met alternatief geklede Tai Chi-liefhebsters. De één verdient 200 gulden per uur, de ander 1.000. De één is bedrijfskundige, de ander heeft ,,vooral levenservaring''. Maar iedereen spreekt elkaar aan bij de voornaam. ,,Welke methode gebruik je'', vraagt coach en gesprekleidster Margje. Niemand antwoordt. Dat is bijna hetzelfde, vinden de deelnemers, als vragen: ,,Wie ben je?'' Zullen we de vraag dan veranderen in ,,Wat is je profiel'', oppert Baak-medewerker Herbert. Maar Platform-organisatrice Debbie Molhuizen stelt uiteindelijk voor ,,om de vraag maar te skippen''. Want: ,,Het leeft nu even niet.''

Margje probeert het nog een keer. ,,Op welke manier waarborg je je deskundigheid?'' Ook geen goede vraag, vindt Herbert. ,,Het is misschien beter om te vragen: willen we dat?'' Nee. Op een definitie van deskundigheid zit niemand te wachten. Een workshop organiseren, daarentegen, wilden de deelnemers maar al te graag. Coach Mary denkt aan ,,iets met waarden en zelfsturing''. Peter voelt wel voor een sessie over ,,supervisie en intervisie''. Lous zou graag haar eigen coachingsgesprekken analyseren en Riëtte zou willen brainstormen over de ,,grens tussen coaching en therapie''. Na een paar uur praten, luidt de conclusie, vrij vertaald, dat er geen conclusie is. Iedereen moet de vrijheid hebben om te coachen zoals hij of zij wil. Het vak kan alle kanten uit en met die vrijheid lijken de coaches tevreden. ,,,Cruijff heeft tenslotte ook nooit een officieel diploma gehaald.''

Voor succes als coach komt het vooral aan op persoonlijke uitstraling en marketing. Klanten moeten je vertrouwen, en geloven dat je ze helpt. Afgaand op de bewondering van haar gesprekspartners (,,je zou haar eens moeten ontmoeten'') beschikt Unilever-coach Ingrid Spronck (44) over die kwaliteiten. De blonde psychologe uit Nijmegen, de nagels roze gelakt, is getrouwd en moeder van een zoontje van acht. Ze praat warrig, van de hak op de tak, maar heeft veel energie en lijkt heilig te geloven in wat ze doet. Ze laat zich voorstaan op een ,,wiskundige benadering''. Tijdens haar studie psychologie beviel het ,,systeemdenken'' haar beter dan werken met ,,zielige mensen'', zegt ze. Twaalf jaar geleden was haar eerste klant een man met burn out bij Hoogovens. ,,Binnen een half jaar was hij directeur van een telecomonderneming.''

Haar doel is om ,,bij de CEO's te komen'' – de chief executives. Samen met bedrijfskundige Thomas Beerepoot heeft ze daarvoor het bedrijf New World opgericht dat aan de weg timmert met Sproncks methode om hersenhelften te integreren. Tex Gunning, ex-CEO van Unilever en thans hoofd van dat bedrijf in Azië, heeft ervoor gezorgd dat ze topmanagers van Unilever in Nederland coacht.

De ex-topman van Heineken, Van Schaijk, tegenwoordig bekleder van vele commissariaten, is haar onbezoldigd adviseur, evenals de gerenommeerde bedrijfsadviseur Ton Winkelman. Decaan Kai Peters van de Rotterdam School of Management is ook een klant van Spronck. Haar uurtarief bedraagt ,,tussen de duizend en de tweeëneenhalf duizend gulden per uur of hoger''.

Het is Sproncks verstrooidheid, gecombineerd met een sterk analytisch vermogen, die haar zo boeiend maakt, zeggen haar klanten. Haar boek The Connector. The courage to connect moet met hulp van de Amerikaanse universiteit Harvard – waar Beerepoot contact mee heeft gelegd – wereldwijd verschijnen. Ze heeft jarenlang ,,keihard gewerkt om te ontdekken hoe die hersenen werken'', zegt ze. Ze tekent cirkels, pijlen en cylinders die een simpel verhaal vertellen: de rechter hersenhelft (emotie) leidt tot impulsief handelen en de linkerhelft (ratio) tot traagheid. Geconfronteerd met problemen schiet men één van beide richtingen uit, in plaats van te vertrouwen op ,,intuïtie''. Die zit volgens Spronck in het midden. ,,Dit is wetenschap'', zegt ze met een sympathiek klinkende zuidelijke tongval.

,,Volstrekte nonsens'', meent echter hoogleraar klinische psychologie Alfred Lange. ,,Iedereen die serieus hersenonderzoek doet, weet hoe moeilijk het is om daar harde conclusies uit te trekken.'' Dat de linker hersenhelft met ratio te maken heeft en de rechterkant met emotie, is al heel lang bekend, zegt Lange. ,,Maar dan weet je nog niks. En wat er in het midden zit, weten we al helemaal niet.'' Het is goed mogelijk om door gesprekken iemand dichter bij zijn gevoel te brengen, zegt Lange. Of omgekeerd, iemand de rationele kant op te duwen. ,,Maar dat verhaal van die hersenhelften kun je net zo goed weglaten. Dat is gewoon duur doen.''

Schieten bedrijven iets op met coaches? De effecten van coaching zijn moeilijk meetbaar. Aandacht is prettig, dat staat vast, maar bereiken werknemers met een coach ook aantoonbaar betere resultaten? Hoewel bedrijven zelf menen dat de werksfeer door coaching verbetert, is het effect nog niet aangetoond. Coaches werken vaak met schema's en diagrammen die wetenschappelijkheid suggereren. Maar zolang geen duidelijke doelen worden gesteld en de resultaten dus niet empirisch kunnen worden gemeten, is dat bedrieglijk, zegt Lange. Hij heeft ,,weinig vertrouwen in al die mensen die zich plotseling coach noemen'', zegt hij. ,,De meeste coaches verkopen gebakken lucht.''

Maar Spronck streeft naar wetenschappelijke erkenning, zegt ze. Ze heeft de afgelopen jaren 150.000 vragenlijsten verzameld die volgens haar bewijzen dat haar coaching effect had. Spronck demonstreert hoe een klant, topmanager, onlangs afscheid nam van haar. Hij hield haar beide handen gedurende enkele seconden stevig vastgeklemd, om zijn dankwoord voor de sessie kracht bij te zetten. En dan, met een ernstig gezicht: ,,Mijn methode kan de wereld redden.''