`Leed is mijn werk'

`Justice is a woman' zei Kofi Annan toen hij haar aan de wereld voorstelde: Carla Del Ponte, aanklager van het Joegoslavië-tribunaal. Miloševic noemt haar `de leider van de Nieuwe Gestapo'. Haar werk is haar passie. `We stoppen niet voordat Mladic en Karadzic ook voor de rechter staan.'

In de werkkamer van de openbaar aanklager hangt een geplastificeerd opsporingsbevel van het State Department. Er staan drie foto's op. `Wanted: Slobodan Milosevic, Radovan Karadzic, Ratko Mladic, Reward up to $5 million.' Door de eerste staat een kruis. Carla Del Ponte kraste het op 29 juni – de dag dat de voormalig president van Joegoslavië werd vastgezet in het VN-cellencomplex in Scheveningen. Ze wijst op de kleur. ,,Niet in zwart hè. Maar blauw. Blauw is de kleur van de hoop.''

De hoop dat de twee andere belangrijkste verdachten van het Joegoslavië-tribunaal – Radovan Karadzic, de vroegere leider van de Bosnische Serviërs, en diens toenmalige legerleider Ratko Mladic – ook worden gearresteerd en uitgeleverd. Del Ponte: ,,Ik hoop het. Ik verwacht het. Ik ga er vanuit.''

De Amerikaanse, Britse en Franse inlichtingendiensten weten, zo valt binnen het tribunaal te beluisteren, precies waar de twee verdachten zich bevinden. Del Ponte, verbaasd: ,,De NAVO zegt van niet, maar het is vakantietijd. Ik hoop dat we in september meer weten.'' September? ,,September, dan zijn de vakanties weer voorbij en kunnen we weer full swing aan de slag. Ook hier in Den Haag is het op het ogenblik rustig; volgende maand beginnen zes nieuwe zaken.''

Del Ponte's werkkamer in het tribunaal in Den Haag is blauw. Tegen de muur staat een blauwe VN-vlag en ook het tapijt en de stoelen zijn VN-blauw. In september 1999 werd Carla Del Ponte de nieuwe aanklager van het Joegoslavië-tribunaal. `Justice is a woman', zei Kofi Annan, secretaris-generaal van de Verenigde Naties toen hij de Zwitserse voorstelde als opvolgster van de Canadese Louise Arbour.

Zes jaar eerder was op initiatief van de VN-veiligheidsraad het tribunaal opgericht voor berechting van oorlogsmisdadigers in het voormalige Joegoslavië. Naar aanleiding van de gruwelen van mei 1994 in Rwanda besloot de Veiligheidsraad ook tot de oprichting van een tribunaal voor Rwanda. Omdat Del Ponte ook daar aanklager is, vliegt ze gemiddeld twee keer per maand naar Arusha, Tanzania, waar het hof zetelt.

Dertig verdachten van het Joegoslavië-tribunaal waren ondergebracht in het vroegere Oranjehotel, het gevangeniscomplex van Scheveningen, toen Del Ponte begon. Nu zitten er zesenveertig vast. Over twee jaar zit haar termijn er op. ,,Ik hoop dat alle verdachten dan gearresteerd zijn'', zegt Del Ponte. ,,Maar daar is de NAVO voor verantwoordelijk. Wij stoppen niet voordat de laatste verdachte is gearresteerd.'' Volgens schattingen exacte cijfers zijn niet te geven omdat het tribunaal ook werkt met een geheime lijst van verdachten zullen er dan zo'n tweehonderd arrestaties moeten zijn verricht.

Del Ponte (54) is aanklager van professie en passie. Een workaholic. Tien à elf uur op kantoor en dan nog de nodige stukken mee naar huis. ,,Ik heb geen privé'', zegt Del Ponte (gescheiden, één zoon). In de jaren tachtig maakte ze naam als maffiajager. In 1989 ontsnapte ze op Sicilië aan een bomaanslag tijdens een bezoek aan haar vriend, de Italiaanse rechter Giovanni Falcone. Ze gaf de voorkeur aan een wandeling door Palermo in plaats van een bezoek aan Falcone's vakantiewoning aan zee. Tijdens die wandeling ontdekte de plaatselijke carabinieri achtenvijftig kilo semtex onder het huis. De moord op Falcone in 1992 is een drijfveer voor Del Ponte in haar strijd tegen het kwaad.

Na een studie rechten in Bern, Genève en Londen werkte ze bij een advocatenkantoor voordat ze een eigen praktijk begon in haar geboorteplaats Lugano. Het verdedigen van criminelen begon haar tegen te staan en ze maakte de overstap naar officier van justitie. ,,Ik wil een stem zijn voor de slachtoffers'', zei ze onlangs in The Independent.

In 1994 werd Del Ponte hoofdofficier van justitie in Zwitserland met als ambitie het bestrijden van de grensoverschrijdende criminaliteit. Onderzoek naar de Cosa Nostra, de Russische maffia, het Columbiaans drugskartel bracht met zich mee dat ze de enige inwoner van Zwitserland was die vierentwintig uur per dag door lijfwachten werd bewaakt.

Ze oogst met haar agressieve aanpak – zowel in Bern als in Den Haag – bewondering, maar ook kritiek. Del Ponte, vinden critici, handelt alsof we nog in de tijd van de inquisitie leven. In januari, na een stormachtige bijeenkomst in Belgrado, beschuldigde ze bijvoorbeeld president Vojislav Koštunica ,,medeplichtig aan oorlogsmisdaden'' te zijn omdat hij weigerde zijn voorganger Miloševic aan het VN-tribunaal uit te leveren. Del Ponte werd op het matje geroepen bij haar baas Kofi Annan.

Maar ze laat zich de mond niet snoeren. Del Ponte grijpt iedere gelegenheid aan om de NAVO te kapittelen over de ,,laksheid'' bij het arresteren van verdachten. Del Ponte: ,,Ik heb deze week mijn plaatsvervanger, Graham Blewitt, naar NAVO-generaal Ralston gestuurd om de problemen door te spreken. Er moeten meer verdachten worden gearresteerd. Met name de Bosnische Serviërs weigeren met ons samen te werken. Veel verdachten hebben hun toevlucht gezocht in de Servische Republiek in Bosnië, daar moet SFOR aan de slag en mensen arresteren.''

Slobodan Miloševic werd pas door Belgrado uitgeleverd nadat de VS dreigden een miljardensteun in te trekken. Dollars hebben meer effect dan een aanklacht.

,,Dat is niet mijn probleem. Ik houd me absoluut niet bezig met de vraag hoe Miloševic in Scheveningen is gekomen. Het gaat er om dat hij nu hier is. Dat is het enige waar ik mee te maken heb. Ik ben aanklager, en een van de belangrijkste verdachten is gearresteerd. Dat telt. Hoe de druk op landen wordt opgevoerd om mee te werken met het tribunaal en wat de motivatie daarachter is, dat interesseert mij niet.''

Kunt u een impressie geven van 29 juni, de dag dat Miloševic aankwam in Scheveningen?

,,Er strijden twee gevoelens om voorrang: aan de ene kant ben je blij dat de belangrijkste verdachte vastzit, aan de andere kant is ook hij maar gewoon een verdachte.''

Champagne?

,,Neen. We zijn een arme organisatie. Koffie uit plastic bekers. We hebben geen geld voor een degelijk servies. (Lacht hard, maar herneemt zich snel.) Het was een grote dag, voor het tribunaal, voor mijn kantoor. Een grote dag voor internationaal recht en internationale gerechtigheid. Maar tegelijkertijd waren we ons bewust dat het ontzettend veel werk zou opleveren.''

Is een organisatie met een budget van 250 miljoen gulden arm?

,,We hebben geen problemen met de bewijslast; dat weten we wel te vergaren. Het knelpunt dat we nu hebben is geld. We hebben bijvoorbeeld 70.000 documenten die moeten worden vertaald, maar we hebben te weinig vertalers. In het najaar beginnen de onderhandelingen over ons budget en ga ik pleiten voor meer geld.''

Aan welk bedrag denkt u?

,,Dat zeg ik niet, maar gerechtigheid is niet goedkoop.''

Het tribunaal verzamelt al acht jaar informatie over Miloševic. Bent u klaar om hem aan te klagen voor de oorlogsmisdaden in Bosnië?

,,Bijna, binnen enkele weken worden er twee aanvullende aanklachten bekendgemaakt voor Bosnië en Kroatië.''

Daar staat genocide in?

,,Heb geduld. Wat erin staat, vertel ik eerst aan de rechters.''

Volgende week donderdag treft u Miloševic voor de tweede keer in de rechtszaal om de procedure te bespreken. Hoe verloopt de rechtsgang als hij persisteert in zijn houding dat hij geen advocaat wil?

,,President Claude Jorda beslist of verdachte Miloševic in staat is om zichzelf te verdedigen. Het tribunaal heeft de mogelijkheid om hem een advocaat toe te wijzen. Dat is ook twee keer gebeurd bij het Rwanda-tribunaal.

,,Miloševic heeft een juridische achtergrond, maar persoonlijk vind ik dat hij verscheidene advocaten moet aanstellen voor juridische bijstand. We hebben altijd veel contact met de advocaten van de verdachte om een proces voor te bereiden. Het is onmogelijk om al deze zaken met Miloševic zelf te bespreken.''

U hebt daarover gesproken met Miloševic?

,,Na de eerste zitting heb ik met hem gesproken, maar inhoudelijk wil hij niet met mij praten.''

De man die u heeft getypeerd als `leider van de Nieuwe Gestapo' staat u wel te woord?

,,Hij staat me wel te woord.''

Hoe interpreteert u het kort geding dat afgelopen week door Miloševic tegen de Nederlandse Staat was aangespannen en het vijf pagina's tellende document dat hij begin augustus naar het tribunaal stuurde waarbij hij de juridische status van het tribunaal aanvecht?

,,Déjà vu. In de eerste rechtszaak tegen Duško Tadic is deze kwestie helemaal uitgeprocedeerd tot en met de beroepskamers toe. Een achterhaalde opvatting.''

U vervult nu twee jaar deze functie. Hoeveel leed kan een openbaar aanklager aan?

,,Het is mijn werk.''

Vorig jaar sprak u met de vrouwen van Srebrenica. De overlevenden van de door de VN uitgeroepen `veilige enclave', die toch werd veroverd door de Serviërs waarna moslimmannen werden gescheiden van hun vrouwen en kinderen. Volgens het Joegoslavië-tribunaal zijn daarna ruim 7.000 mannen en jongens vermoord.

,,Het was het eerste en tot nu toe enige emotionele moment in deze baan. Er waren driehonderd vrouwen naar Sarajevo gekomen om met mij te praten. Het hoofd van de beveiliging van het VN-gebouw waar het gesprek plaatshad, wilde slechts een delegatie van twee à drie vrouwen toestaan. Ik weigerde. `Ze komen hier naar toe om mij hun verhaal te vertellen', zei ik tegen hem. `Ik wil ze allemaal spreken'. Na wat gekissebis kregen we uiteindelijk een conferentiezaal; bij de deuropening heb ik iedereen een hand gegeven.

,,Drie uur heb ik niets anders gedaan dan luisteren, luisteren en nog eens luisteren. Het was hartverscheurend om de slachtoffers te horen vertellen over hun mannen, hun broers, hun zoons die zo wreed zijn vermoord. Het is veel gemakkelijker, minder emotioneel, om oorlogsmisdaden vanachter je bureau met daarop de dossiers te behandelen. Het directe contact met de slachtoffers viel me zwaar, je raakt onder de indruk van hun lijden. En je voelt je beperkt in de mogelijkheid om hen te helpen. Je kunt geen wonderen verrichten.''

Wat vroegen ze aan u?

,,Gerechtigheid, gerechtigheid, gerechtigheid. (Del Ponte slaat met de vuist op tafel.) Ik heb de vrouwen toegezegd dat de schuldigen van Srebrenica hun straf niet zullen ontlopen.''

Wanneer komt Miloševic voor de rechter?

,,Ik ga uit van de herfst volgend jaar. Hij staat op de lijst en krijgt geen voorkeursbehandeling. Hij moet op zijn beurt wachten.''

De vrouwen van Srebrenica waren ingenomen met de uitlevering van Miloševic. Ze waren diep gegriefd dat Radislav Krstic, commandant van de Bosnische-Servische eenheid die Srebrenica in de zomer van 1995 veroverde, onlangs 46 jaar gevangenisstraf kreeg voor zijn aandeel in de genocide. Ook rechter Gabrielle Kirk-McDonald, oud-president van het tribunaal, uitte felle kritiek op de strafmaat.''

,,46 jaar is een levenslange straf. Maar het is waar: levenslang klinkt beter.''

Wanneer een verdachte in Den Haag is veroordeeld, zit hij zijn gevangenisstraf uit in het buitenland. En dat betekent dat hij ook te maken krijgt met de amnestieregelingen in dat land. De president van het tribunaal moet daarbij weliswaar zijn goedkeuring geven, maar bij goed gedrag krijgen veel gevangenen in Europa amnestie als twee derde van hun straf erop zit.

,,In het geval van Krstic zou hij dan nog steeds dertig jaar vastzitten. Maar ik deel de opvatting van de vrouwen van Srebrenica en Gabrielle Kirk-McDonald en ik ga in beroep tegen de opgelegde straf.''

U wilt dat de rechter 46 jaar omzet in levenslang?

,,Ja.''

U hebt rechten gestudeerd. Vindt u het vanuit een oogpunt van rechtsgelijkheid niet vreemd dat er wel een tribunaal is voor Rwanda en Joegoslavië, maar niet voor Cambodja, Sierra Leone, Tsjetsjenië.

,,Oost-Timor.''

Deze landen ontspringen de dans.

,,Ja, nog wel. Maar we krijgen een permanent strafhof en dat betekent dat in de toekomst iedereen die zich schuldig maakt aan oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid, genocide vervolgbaar is.''

Bent u niet te optimistisch? De VS weigeren het verdrag te ratificeren. En partijgenoten van president Bush willen de jaarlijkse bijdrage van de VS aan de VN tegenhouden, wanneer de regering-Bush niet garandeert dat Amerikaanse militairen zich kunnen onttrekken aan de rechtsmacht van het strafhof.

,,Op dit moment hebben 37 landen het verdrag geratificeerd. Het hof is operationeel wanneer 60 staten akkoord zijn gegaan. Ook de VS kunnen dan de internationale ontwikkeling van het strafrecht niet tegenhouden.''

Het Joegoslavië-tribunaal zetelt in Den Haag, zo'n veertienhonderd kilometer van de plaats waar de misdaden werden gepleegd. Na de Tweede Wereldoorlog stonden de belangrijkste politieke en militaire leiders van Duitsland en Japan terecht in Neurenberg en Tokio. Is na de politieke machtswisseling in Bosnië, Joegoslavië en Kroatië niet de tijd gekomen om oorlogsmisdadigers te berechten in Sarajevo, Belgrado en Zagreb.

,,Zeker. Wij kunnen niet alle verdachten veroordelen. Wij doen de top en hopen dat Kroatië, Bosnië en Joegoslavië zelf de andere zaken doen.

Daarbij willen we ze alle steun geven op het terrein van onderzoek en juridische bijstand. Onder de voorwaarde dat er een juridische structuur is die een eerlijk proces garandeert. Op zo'n manier zou het tribunaal zich kunnen bevrijden van het onterechte imago dat het een rechtbank van overwinnaars is.''

Het aanklachtbeleid van het tribunaal wordt door critici selectief genoemd: veel Serviërs. Kroaten en moslims zijn ondervertegenwoordigd. Zo is voormalig president Franjo Tudjman van Kroatië nooit aangeklaagd.

,,Hij is dood.''

Maar heeft hij ooit op een geheime opsporingslijst gestaan?

,,Neen. Maar ook deze zaak is nog in onderzoek en er zullen aanklachten volgen.''

U vindt het vervolgingsbeleid niet eenzijdig?

,,Die kritiek kan ik pas weerleggen wanneer ons werk er op zit.''

En dat is?

,,In 2004 willen we alle onderzoeken hebben afgerond.''

Uw termijn loopt tot 2003. U wilt doorgaan?

,,Dat plan ik niet.''

Als in 2004 de laatste aanklachten zijn verstuurd, wanneer valt dan de laatste rechterlijke beslissing?

,,Ik geloof dat president Jorda rekening houdt met 2015; alle beroepszaken zouden dan moeten zijn afgehandeld. Maar we stoppen niet voordat Mladic en Karadzic ook voor de rechter staan. Het tribunaal staat voor volledige rechtvaardigheid, geen partiële.''

Ik wil dat de rechter de 46 jaar cel tegen Krstic omzet in levenslang