Bestuursacademie Zuid ging kapot aan blunders

De 154 gemeenten, provincies en waterschappen die meebetaalden aan de Bestuursacademie Zuid-Nederland worden geconfronteerd met een liquidatie. Ze moeten samen maximaal 24 miljoen gulden betalen.

Het waren profetische woorden die Statenlid Van Keulen (D66) sprak in de Provinciale Staten van Limburg op 18 december 1992 over deelname aan de nieuw op te richten Bestuursacademie Zuid-Nederland: ,,Wie toetreedt tot deze regeling loopt (...) grote risico's en zal mogelijk in de toekomst opnieuw voor een liquidatie komen te staan.''

De Staten van Limburg namen na een pittig debat het besluit af te zien van deelname. Een wijs besluit, zo blijkt achteraf. Want de 154 gemeenten, provincies en waterschappen in het zuiden die in 1992 wel meegingen, worden nu geconfronteerd met een liquidatie van de academie, die op een financieel drama is uitgelopen. Gezamenlijk moeten ze maximaal 24 miljoen gulden betalen. Hoe heeft het zover kunnen komen met het regionale instituut dat opleidingen voor ambtenaren moet verzorgen, van managers tot verstrekkers van paspoorten? Een rondgang langs betrokkenen duidt op prachtige ambities, gepaard aan financiële wanorde en bestuurlijke blunders.

Al vanaf 1974 staat A. Aarts, nu afscheid nemend burgemeester van Gilze en Rijen, aan het hoofd van een bestuursacademie. Als in 1992 de drie oude provinciale bestuursacademies van Brabant, Limburg en Zeeland fuseren, wordt Aarts bestuursvoorzitter en wil hij verder. Publieke bestuursacademies zijn uit de tijd aan het raken. Overheden droppen hun ambtenaren niet langer exclusief bij `hun' academies. Ook commerciële adviesbureau's als KPMG en Ernst& Young ontdekten de opleidingsmarkt en verzorgen deels vergelijkbare opleidingen. BAZN moet marktgerichter werken en losser van de overheid komen te staan.

Via een `gemeenschappelijke regeling' staan de 154 deelnemende lagere overheden financieel garant voor de academie en subsidiëren ze het instituut om de exploitatie sluitend te maken. Alle vier miljoen inwoners van Zuid-Nederland betalen een kwartje per jaar. ,,Ik vond dat de academie zelf de kost moest gaan verdienen'', aldus Aarts. En om de slagkracht van de organisatie groter te maken, stuurt Aarts daarbij aan op een fusie met de drie andere bestuursacademies (Oost, Noord-Nederland en Randstad).

De onderhandelingen daarover duren echter vele jaren. Eindeloos kibbelen de academies over thema's als `regionale identiteit' en sociale plannen voor overbodig personeel. ,,Het was een soort Processie van Echternach'', zegt H. Ouwerkerk, burgemeester van Almere en sinds oktober `onafhankelijk voorzitter' van de Bestuursacademie Nederland (BAN). Terwijl de besturen van de academies nog onderhandelen, werken op de `werkvloer' de vier academies al als een organisatie samen.

Eind oktober is het dan eindelijk zover. De voorzitters van de vier academies sluiten een akkoord over een fusie per 1 januari 2001: beklonken wordt dat de deelnemende overheden zich terugtrekken en de instituten schuldenvrij zullen overgedragen. Bovendien krijgt de BAN van de oude deelnemers een bruidsschat mee om de komende jaren te overleven: iedere fusiepartner betaalt vijf keer zijn eigen exploitatietekort. Daarin schuilt echter een financiële tijdbom. Met de academies gaat het niet best. In Zuid heerst zelfs chaos. In tien jaar tijd worden negen directeuren versleten: de ene raakt overspannen, de volgende wordt uitgeleend aan de landelijke organisatie in oprichting, en vele interims volgen elkaar op. Aarts: ,,We dachten telkens, nu komt die fusie wel rond, dus laten we voor kortere tijd een interim-directeur nemen.''

De harde werkelijkheid komt aan het licht als accountantskantoor Deloitte & Touche in het kader van de fusie in de loop van 2000 de cijfers op een rijtje zet: De Bestuursacademie Zuid-Nederland kampt met steeds grotere exploitatietekorten. Niet de gebruikelijke twee ton, maar Zuid komt over 1999 maar liefst 1,3 miljoen gulden tekort, nog los van het miljoen dat de inwoners van Zuid-Nederland gezamenlijk standaard met hun kwartje betalen.

Hoe dat kan? De hoofdpersonen blijken het zelf ook niet te weten. Binnen het algemeen bestuur van de zuidelijke academie, waarin de deelnemende overheden zijn vertegenwoordigd en dat het dagelijks bestuur (DB) moet controleren, bestond bij sommigen wel enige zorgen: ,,We hebben wel kritische vragen gesteld,'' zegt R. Schurink, toenmalig gemeentesecretaris van Roermond: ,,We misten actie om tot verbeteringen te komen. Steeds werd gezegd dat we nog even geduld moesten hebben omdat de fusie op handen was.'' Maar ook het DB van de academie wist het zelf niet: ,,Veel bedrijfsvoering vond al landelijk plaats. Heleboel processen liepen door elkaar. Dat heeft het zicht op de cijfers uitermate bemoeilijkt.'' zegt P. Marijnissen, namens de vakbond AbvaKabo lid van het DB. ,,Ik had geen idee hoe die tekorten opliepen,'' zegt voorzitter Aarts. ,,Ik vroeg dat dan aan toenmalig directeur Houppermans. Dat moest dan nog uitgezocht worden.'' Er werden kosten gemaakt voor de fusie, de omzet liep terug omdat er docenten wegens de duur van het fusieproces teleurgesteld vertrokken. ,,Maar er zijn ook onverklaarbare dingen gebeurd,'' aldus Aarts. Oud-directeur Houppermans wil niet reageren.

Op 14 december gaan bij iedereen de ogen open. Op de vergadering van het algemeen bestuur zegt Aarts voor 2000 een tekort van 2 miljoen te verwachten. En de nieuwe directeur F. van Luxemburg rekent voor dat de voorgenomen fusie en privatisering de deelnemende overheden in Zuid-Nederland zo'n 24 miljoen gulden gaan kosten, ongeveer 6 gulden per inwoner. Dat bedrag bestaat met name uit een schuld van 10 miljoen gulden en de mee te geven bruidsschat. Voor burgemeester Klaverdijk van Bergen, lid van het algemeen bestuur, barst de bom: ,,Toen ik dat hoorde, viel ik van mijn stoel. Een verklaring had hij er niet bij. Er waren geen stukken die het onderbouwden. Het was alleen die verklaring aan het einde van de vergadering.'' Boos zegt Klaverdijk zijn lidmaatschap van het bestuur op en informeert de afdeling Limburg van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Aarts: ,,Flauw om een zinkend schip zo te verlaten.''

Zelf verlaat Aarts dat schip eveneens, ,,op medisch advies''. Hij wordt opgevolgd door vice-voorzitter Th. van der Weijden (,,Ik ben een slecht financier, voor cijfers moet u niet bij mij zijn''), in het dagelijks leven dijkgraaf van het hoogheemraadschap West-Brabant. Intussen loopt de fusie vast. De datum is al uitgesteld tot 1 april, maar in maart concludeert de nieuwe landelijke voorzitter Ouwerkerk dat het zo niet gaat: ,,Er waren allerlei zakelijke beloften gedaan, die niet in te lossen waren. Zuid was er financieel heel slecht aan toe.''

De fusie knapt echter ook op een formeel punt: het bestuur van Zuid is vergeten de deelnemers om een fiat te vragen voor de te betalen fusiekosten van 24 miljoen gulden. ,,We dachten dat wij een besluit konden nemen waaraan de gemeenten en provincies dan gebonden waren,'' zegt Van der Weijden. ,,Maar toen bleek ineens dat we voor een wijziging in de gemeenschappelijke regeling dat de deelnemers hun fiat moesten geven.'' Is dat niet naïef? ,,Niemand heeft ons erop gewezen dat die regeling zo lag.''

Inmiddels is de fusie van de baan en is Ouwerkerk bezig de landelijke organisatie te liquideren. De andere drie houden onderling nog banden in stand, maar Zuid heeft afgelopen week een intentieverklaring getekend om met de Fontys Bedrijfshogeschool te fuseren. Ook dan moeten de deelnemers rekening houden met een bijdrage van 6 gulden per Zuid-Nederlandse inwoner, zo heeft het bestuur hun laten weten. Voorzitter Jan Vos van de ondernemingsraad van de Bestuursacademie Zuid weet hoe het zo ver is gekomen: ,,Er is geblunderd. Ik noem dit bestuurlijke falen.''