Wagner: apolitieke kunst of dodenmars voor de joden?

De omstreden Israëlische dirigent Daniel Barenboim is scherp van de tongriem gesneden. Gevraagd wat hij vindt van de zee van kritiek die begin juli over hem heen spoelde toen hij tijdens het Israël Festival in Jeruzalem een taboe doorbrak door Wagner te spelen, de lievelingscomponist van Adolf Hitler, antwoordde Barenboim dat die ,,kritiek hem wel wat zou hebben gedaan als het orkest vals had gespeeld''.

Maar de tweeduizend Israëliërs in de grote concertzaal in Jeruzalem hadden kennelijk geen valse tonen gehoord. Barenboim en de Berliner Staatskapelle kregen een staande ovatie. Van de Israëlische politiek kreeg Barenboim echter een trap na. Hem viel als eerste Israëliër de twijfelachtige eer te beurt om door een commissie van de Knesset, het parlement, tot `cultureel persona non grata' te worden uitgeroepen.

Voor de vier parlementsleden die de commissievergadering bijwoonden had Barenboim de nagedachtenis bevuild aan de zes miljoen slachtoffers van de holocaust. Ondanks zijn fijn afgestemde gevoel voor muziek en cultuur was de dirigent volgens het diepe inzicht van de politici stokdoof voor de kreten van pijn van overlevenden van de holocaust, zoals die ook bij het begin van de uitvoering van Wagners werk te horen waren geweest in de Jeruzalemse zaal.

In Israël holt emotie vaak op kennis van zaken vooruit. Heel wat Israëliërs zullen hebben opgekeken toen ze onlangs konden lezen dat Theodor Herzl, de grondlegger van het zionisme, onder de betoverende invloed van Wagners romantische muziek zijn belangrijkste werk Het land van de joden had geschreven. ,,Zonder Wagners muziek zou dat boek niet zijn geschreven en het zionisme niet zijn ontstaan'', schreef Uri Avneri vorige maand in `Ha'ir', een wekelijkse bijlage van Ha'aretz. Avneri, een Israëliër van Duitse afkomst, heeft als publicist meer taboes geslecht in het joodse land dan Daniel Barenboim voor wie hij een lans breekt.

Avneri vergat niet te vermelden dat Theodor Herzl als student in Wenen werd getroffen door de relatie tussen Wagners opwindende muziek en het antisemitisme. Uit protest tegen antisemitisch huldebetoon aan Wagner (1813-1883), tijdens een herdenkingsbijeenkomst voor de overleden componist, gaf Herzl zijn lidmaatschap van de studentenvereniging op. Maar toch inspireerden Wagners opera's en andere composities Herzl tot het schrijven van de bijbel van het zionisme.

Avneri en Barenboim zijn het roerend met elkaar eens dat muziek, als een van de belangrijkste kunstvormen, moet worden ontkoppeld van de politieke emotie. ,,Zonder Wagner is de muziek van de twintigste eeuw niet te begrijpen'', zegt Barenboim keer op keer.

Professor Dina Porath, hoofd van de afdeling onderzoek naar antisemitisme van de universiteit van Tel Aviv, zette zich in een artikel in Ha'aretz van 17 augustus af tegen deze opvatting. ,,Het is best mogelijk dat Wagners muziek de ziel in hogere sferen brengt en de luisteraars inspireert dat alles mogelijk is. Herzl werd er door geïnspireerd om de grondslag te leggen voor de joodse staat terwijl Hitler er het Derde Rijk op bouwde'', scheef ze. Maar voor professor Porath is dat laatste een doorslaggevend argument waarom Israël, waar rond de driehonderdduizend overlevenden van de holocaust wonen, nog niet rijp is voor het ten gehore brengen van werken van Wagner.

Puttend uit biografieën legt Porath uit dat Adolf Hitler weliswaar nooit heeft gerefereerd aan de antisemitische geschriften van Wagner zoals ,,De joden in de muziek'', dat Hitlers antisemitische totaal en apocalyptisch was en het ook zonder Wagner kon stellen, maar dat hij toch vanaf zijn twaalfde jaar volledig in de ban was van Wagners opera's.

Hij woonde bijna alle Wagner-uitvoeringen bij in Bayreuth, in het operahuis dat Wagner daar op de top van een heuvel voor de uitvoering van zijn oeuvre had laten bouwen. Ook maakte Hitler pelgrimages naar het graf van Wagner. Volgens professor Porath gaf Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen zwaar werd gevochten aan het Russische front, de wens te kennen na de oorlog bij het graf van Wagner zijn laatste levensdagen te slijten. ,,Wagner is iets goddelijks, zijn muziek is mijn godsdienst. Ik ga naar zijn opera zoals anderen naar de kerk gaan'', citeert professor Porath Hitler in Ha'aretz. De Duitse tiran legde Wagners muziek als de officiële muziek van de nazipartij op. Partijbijeenkomsten werden geopend met muziek uit Wagners opera Rienzi. Met de partituur van Rienzi in zijn hand pleegde Hitler volgens professor Porath zelfmoord, in zijn bunker in Berlijn aan het einde van de oorlog. Hitler probeerde van Duitsland een opera van Wagner te maken, citeert zij uit een biografie over Hitler.

Tijdens de opvoering van die opera werden zes miljoen joden vermoord. Professor Porath kan alleen maar hopen dat de dirigent Barenboim en de publicist Avneri meer begrip zullen opbrengen voor degenen die in Wagners muziek de dodenmars voor het joodse volk horen.